خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 9 اسفند 1393 ساعت 10:20 http://www.ibna.ir/fa/doc/book/211514/مرگ-تاثیرگذار-ناصرالدین-شاه-مطالبات-جدید-مردم-تاریخ-اجتماعی-ایران-مشروطیت-انقلاب-اسلامی -------------------------------------------------- عنوان : مرگ تاثیرگذار ناصرالدین‌شاه و مطالبات جدید مردم در «تاریخ اجتماعی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی» -------------------------------------------------- عزت‌الله نوذری، عضو هیات علمی بخش تاریخ دانشگاه شیراز در کتاب «تاریخ اجتماعی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی» به نحوه شکل‌گیری مشروطیت و روی کارآمدن و سقوط حکومت پهلوی و مهم‌ترین وقایع رخ داده شده در آن دوران اشاره کرده است. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) کتاب تاریخ اجتماعی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی در 13 فصل گردآوری شده است. فصل نخست به انقلاب مشروطیت ایران، فصل دوم به ساخت اجتماعی جمعیت در ایران، فصل سوم به بازار، تجار، پیشه وران در شهر، فصل چهارم دربردارنده هیات حاکمه ایران و تغییر در ترکیب طبقه حاکمه، فصل پنجم به نوگرایی، روشنفکری، روشنگری و فصل ششم روحانیت و تغییرات آن در طبقه بندی اجتماعی را دربردارد. فصل هفتم به کارگران ایران، نخستین اتحادیه های کارگری با تکیه بر ساخت اجتماعی، فصل هشتم به تغییر در ساختار ارتش و سایر (سازمان های حقوقی، کشوری و اداری)، فصل نهم دربردارنده انواع مالکیت و زندگی روستاییان ایران (اصلاحات ارضی)، فصل دهم به ایلات، عشایر و کولی های ایران، فصل یازدهم، بروز جنبش های جدایی طلب در مناطق مختلف و خطر تجزیه کشور، فصل دوازدهم به انجمن ها و احزاب سیاسی در ایران و فصل سیزدهم نقش گروه های فشار و لمپنیسم (در تاریخ معاصر ایران) را تشکیل می دهند. خواننده در این کتاب علاه بر بررسی شکل گیری انقلاب مشروطه و سلطنت پهلوی، با تاسیس اولین اتحادیه کارگری در ایران، تشکیل ساواک، اجرای اصلاحات ارضی، معرفی فرهنگ و آداب و رسوم زندگی ایلات و عشایر و سیاست رضاشاه در قبال آنها، بررسی جنبش های جدایی طلب از جمله میرزا کوچک خان و شیخ محمد خیابانی، معرفی احزاب و انجمن های مختلف کشور مانند حزب ایران، رستاخیز، انجمن حجتیه مهدویه و لمپنیسم در تاریخ معاصر ایران آشنا می شود. مرگ تاثیرگذار ناصرالدین شاه در تاریخ معاصر ایران نوذری در این اثر تاریخی و در بخش پیشگفتار در صفحه 9 کتاب، مرگ ناصرالدین شاه را نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران می داند و می گوید: دیری نگذشت که مردم مطالبات جدید خود را بر بنیاد یک تحول بزرگ سیاسی اجتماعی خواستار شدند که منجر به انقلاب عظیم مشروطیت شد. تفکیک قوا، قدرت پادشاه را کاهش داد و قوانین صرفا از طریق مجلس شورای ملی تدوین می شد... انتقال قدرت از خاندان قاجار به پهلوی سرنوشت جدیدی را برای ایران و ایرانیان به ارمغان آورد. رضاشاه طی شانزده سال سلطنت (1304 تا 1320 ش) در آغاز با سرکوب شورش های مختلف مملکت را به یک کشور یکپارچه و حکومت متمرکز تبدیل نمود. این استاد دانشگاه در ادامه و در همین بخش درباره حکومت پهلوی دوم می گوید: در طی سی و هفت سال حکومت پهلوی دوم، مملکت ایران زمین دستخوش تغییر و تحول استبداد داخلی و استعمار خارجی گردید... با وجود صعود قیمت نفت به سی تا سی و سه دلار در هر بشکه هنوز حلبی آبادها، کارتن خواب ها و زاغه نشین ها بخشی از جامعه شهری را تشکیل می دادند و این همزمان است با سرمایه گذاری در شرکت رولزرویس و چندین شرکت دیگر. پس از سقوط سلطنت قاجار، رضا شاه به تخت سلطنت نشست. دوره سلطنت 16 ساله او به دو بخش تقسیم می شود: سال های1304 تا 1312، دورانی که به جنگ با عشایر کرد، لر، ترکمن و بلوچ گذشت و او دارای قدرت مطلق بود و سال های 1312 تا 1320 که قدرت او با خودکامگی همراه شد. بعد از ورود متفقین به ایران و تبعید رضاشاه به جزیره موریس، محمدرضا شاه به سلطنت رسید. نویسنده در صفحه 30 کتاب دوران سلطنت او را به نقل از حسین فردوست و کتاب خاطرات او به این صورت تقسیم بندی می کند: از شروع سلطنت 1320 تا خروج نیرو های متفقین از ایران 1324 که محمدرضا به نیرو های مسلح انگلیسی و آمریکایی که در ایران حضور داشتند، اتکا داشت... طی این مدت، محمدرضا تلاش می کرد طبق اصول قانون اساسی عمل کند. دوره دوم؛ از خروج نیروهای متفقین از ایران تا 28 مرداد 1332. در این دوران محمدرضا، برگشت از آذربایجان به ایران را فتح بزرگی برای خود می دانست... و از این به بعد، حاضر به تبعیت از نخست وزیر نشد... و نخست وزیرانی که خود را مطیع نشان می دادند به مقام رساند. نخست وزیر و مجلس مطیع، معیار انتخاب محمدرضا شاه پهلوی نوذری در ادامه و در صفحه 31 کتاب درباره دوره سوم سلطنت محمدرضا شاه که از 28 مرداد سال (1332) تا بهمن (1357) را در بر می گیرد، آورده است: دوره سوم؛ دوره دیکتاتوری مطلقه محمدرضا بود. در این دوره، دولت و مجلس ابزار کار او بودند... تفکر او این بود: نخست وزیر هرچه مطیع تر، بهتر؛ مجلس هرچه مطیع تر، بهتر. نویسنده در فصل سوم کتاب خود با توصیف بازار در دوره های مختلف ایران، بازار تهران را یکی از کهن ترین جوامع شهری ایران می داند که از ویژگی های اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی متعددی برخوردار است. او در این باره در صفحه 62 کتاب این طور می نویسد: بازار هم به طور مستقیم و هم به طور غیر مستقیم در برگزاری مراسم و احیاء مذهبی و یا پیش از همه در اداره اجتماعات در مساجد و نیز در خانه ها نقش مهمی داشت، به طوری که بازاریان در دوران پس از شهریور 1320 نشان دادند که به جناح رادیکال ملی جامعه مذهبی تعلق دارند. مطبوعات، پشتوانه اصلاح طلبان آزادیخواه در دوران مشروطه بود نوذری در بخش دیگری از کتاب و در فصل پنجم به ورود نوگرایی و روشنفکری در ایران، تاسیس مدرسه به شکل امروزی، مطبوعات و نحوه برخورد با آن اشاره می کند. او در صفحه 90 در اهمیت مطبوعات می گوید: عرصه مطبوعات، سنگر بسیار مهم دیگری برای فعالیت، همکاری و هماهنگی رهبران انقلابی، اصلاح طلبان آزادیخواه و روزنامه نگاران و کسانی که به طور کلی از وضع ایران ناراضی بودند و برای مبارزه علیه استبداد آمادگی داشتند به شمار می رفت و محیط بسیار مساعدی برای شکوفایی مطبوعات و روزنامه نگاران را پدید آورده بود. این پژوهشگر تاریخ در ادامه به وضعیت نامناسب کارگران، تشکیل نخستین اتحادیه های کارگری و رشد آنها پا به پای جنبش مشروطه و سرکوبی که از سوی رضاشاه بر علیه کارگران، اتحادیه های آنان و احیای مجدد بعد از سقوط رضاشاه شد، اشاره می کند. پیامد اصلاحات ارضی، پاشیده شدن روابط ارباب رعیتی بود نویسنده در کتاب به وضعیت معیشتی دهقانان و کشاورزان و اصلاحات ارضی از دوران مشروطه تا پهلوی نظر داشته است. او پیامد اصلاحات ارضی را از هم پاشیده شدن روابط سنتی ارباب رعیتی می داند و در صفحه 276 آورده است: اصلاحات ارضی نسبت بهره برداری های ملکی را از 33 درصد به 93 درصد و نسبت اراضی آن ها را از 26 درصد به 90 درصد اراضی کشاورزی افزایش داد (22:53) و زمینه را برای پیدایش انواع بهره برداری های دهقانی و رشد و توسعه انواع بهره برداری های تجاری آماده کرد و انبوه کشاورزان بی زمین را به حال خود رها ساخت. نوذری که در کتاب تاریخ اجتماعی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی به روابط انسانی اجتماعی و ریشه های ساختاری آنها، آداب و سنن، شیوه زندگی و... پرداخته است، در بخشی از کتاب نگاه ویژه ای هم به زندگی و آداب و سنت، فرهنگ ایلات و عشایر، کولی های ایرانی و سیاست کلی رضاخان در ارتباط با ایلات و عشایر داشته است. نویسنده کتاب، احزاب و انجمن های سیاسی در ایران را از دوره مشروطه تا سقوط محمدرضا شاه از یاد نبرده و بخش از کتاب خود را به معرفی آنها اختصاص داده است. از جمله این احزاب و انجمن های یاد شده در کتاب می توان به فراماسونری و عملکرد آن در ایران، انجمن مخفی، انجمن اسلامیه، انجمن زرتشتیان، انجمن نسوان، احزاب چپ (حزب توده)، احزاب ملی گرا (حزب ایران)، احزاب مذهبی (جمعیت هیات های موتلفه اسلامی)، احزاب دولتی (حزب ایران نوین و حزب رستاخیز) هستند. لمپنیسم در تاریخ معاصر ایران نوذری فصل پایانی کتاب خود را به نقش گروه های فشار و لمپنیسم در تاریخ معاصر ایران اختصاص داده است. وی در تعریف لمپن در صفه 514 کتاب می گوید: این اصطلاح که در مباحث اجتماعی و سیاسی اغلب به کار برده می شود از نظر لغوی یعنی پرولتاریای ژنده پوش، ولی مفهوم دقیق علمی آن یعنی قشرهایی که طبقه خود را از دست داده اند... دزدان، چاقو کش های حرفه ای، اوباش، ولگردان و فواحش از جمله این گروه ها هستند. وی در ادامه در صفحه 521 درباره لمپنیسم در تاریخ معاصر ایران آورده است: اگر در حوادث مهمی که در تاریخ معاصر ایران گذشته است و با زد و خورد و آشوب همراه بوده است، دقت کنیم حتما پای دسته لمپن ها را در آن مشاهده می کنیم. حوادث تغییر پادشاهی پهلوی ها، حادثه تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی، حوادث تغییر پادشاهی پهلوی ها، حادثه دوران ملی شدن صنعت نفت، حوادث اوایل دهه 40، حوادث مبارزات اولیه انقلاب اسلامی و اخیرا نیز درگیری های گروهی و بهره برداری از لمپن ها. نخستین چاپ کتاب تاریخ اجتماعی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی در 560 صفحه، شمارگان هزار و 100 نسخه و با بهای 170 هزار ریال از سوی انتشارات نوید شیراز منتشر شده است.