خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 8 مرداد 1398 ساعت 9:23 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/278809/باغ-گیاه-شناسی-کتاب-های-درسی-می-رود -------------------------------------------------- گزارش ایبنا از مجموعه باغ گیاه‌شناسی ملی ایران؛ عنوان : باغ گیاه‌شناسی به کتاب‌های درسی می‌رود انتشار 612 کتاب در پنج دهه/ کتابخانه‌ای با 13هزار منبع تخصصی -------------------------------------------------- باغ گیاه‌شناسی، در پنج دهه فعالیت، یافته‌های ارزشمندی درباره مسائل زیست‌محیطی و منابع طبیعی به دست آورده و با انتشار بیش از 600 کتاب و داشتن کتابخانه‌ای غنی در عرصه منابع طبیعی، همچون نگینی سبز در نزدیکی کلان‌شهر تهران می‌درخشد. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طبیعت دارای موهبت های بسیاری است که تداوم زندگی بشر و همه موجودات روی زمین، وابسته به آن است. اما آنچه منابع طبیعی نامیده می شود، منابع تجدیدشونده ای هستند که از آن ها بهره برداری می کنیم و عمدتا به خاک، گیاه، درخت و آب محدود می شود. امروزه منابع طبیعی تجدیدپذیر، نقش مهمی را در ابعاد مختلف زندگی بشر ایفا می کنند. خسارت های ناشی از این تخریب به شکل های گوناگون از قبیل جاری شدن سیلاب ها و شسته شدن خاک، پر شدن سریع مخازن سدها از رسوبات آبرفتی، افت سطح آب های زیرزمینی، نابودی خاک های حاصلخیز، تغییرات نامطلوب آب و هوایی، کاهش فرآورده های جنگلی و مرتعی، برهم خوردن تعادل اکوسیستم، به مخاطره افتادن روند طبیعی محیط زیست و حیات وحش و گسترش بیابان ها و کویرها ظاهر می شود. در دهه های اخیر یکی از راه های حفاظت و همزیستی بهتر با طبیعت، ایجاد باغ های گیاه شناسی در سراسر جهان است. باغ گیاه شناسی ملی ایران با وسعت نزدیک به 150 هکتار در دامنه جنوبی رشته کوه البرز در اراضی چیتگر، در شمال غربی تهران واقع شده است. عملیات طراحی و احداث این باغ از سال 1347 به همت کارشناسان ایرانی با همکاری تعدادی از کارشناسان خارجی آغاز و نقشه جامع باغ طراحی شد. در طرح جامع، ایجاد رویشگاه های نمونه که نشان دهنده مناطق رویشی مختلف ایران و جهان باشند، مورد توجه بوده است. اکنون 51 سال از عمر این باغ که منبعی عظیم از اکسیژن خالص و ذخیره گاهی گسترده برای بسیاری از گونه های گیاهی است می گذرد، ولی هنوز بسیاری از مردم از وجود چنین مکانی در نزدیکی کلان شهر تهران بی اطلاع هستند. برای آشنایی بهتر با این مجموعه که در کنار نمایش گونه های متنوع گیاهی، مرکز تحقیق و پژوهش روی منابع طبیعی، متولی اصلی چاپ و انتشار کتاب و نشریات تخصصی در زمینه منابع طبیعی، کتابخانه تخصصی و کارکردهای بسیار دیگری است، با ما در گشت وگذاری تابستانی در این باغ همراه باشید. محمدکاظم عراقی فلسفه وجودی باغ های گیاه شناسی محمدکاظم عراقی؛ مشاور رئیس موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور و رئیس گروه تحقیقات باغ گیاه شناسی ملی ایران، طبق قرار قبلی در بازدید از بخش های مختلف این موزه طبیعی ما را همراهی کرد و توضیحاتی ارائه داد. در دنیا حدود دو هزار و 500 باغ گیاه شناسی وجود دارد که اساس شکل گیری آن ها، علوم گیاه شناسی است. با در اختیار داشتن نمونه هایی از گونه های مختلف گیاهی، مانند یک محیط آزمایشگاهی، رفتار و سرشت آن ها را مطالعه و در ادامه گیاهان را طبقه بندی می کنند. دستور ایجاد این باغ گیاه شناسی ملی ایران در سال 1347 صادر و از حدود سال 1350 کشت وکار در آن آغاز شد. طی پنج دهه، یک فضای لم یزرع و بی آب و علف، با زحمات بسیار تبدیل به محیطی سرسبز و زیبا شده که زندگی گونه های بسیاری از گیاهان و همچنین جانوران در آن جریان دارد. اما جدا از بحث علمی و پژوهشی، مهم ترین اولویت این مجموعه، ارتقای فرهنگ زیست محیطی و منابع طبیعی است. همه طیف های سنی در این مکان می توانند از نزدیک با شرایط زندگی گیاهانی از سراسر دنیا آشنا شوند و با برنامه های تبلیغی و ترویجی که صورت می گیرد، نسبت به محیط زیست و حفظ آن احساس مسئولیت بیشتری پیدا می کنند. سیاست باز شدن درهای گیاه شناسی به روی مردم، امروزه در دنیا مورد تاکید قرار گرفته تا مردم بتوانند با این گنجینه های بزرگ، همزادپنداری بیشتری پیدا کنند. هر ورق از این کتاب، آموختنی است 22 کلکسیون و رویشگاه، شامل 5 رویشگاه مهم ایرانی، 6 رویشگاه مهم خارجی ازجمله هیمالیا، اروپا، آمریکای شمالی، قفقاز، آسیای جنوب شرقی و همچنین تعدادی کلکسیون موضوعی از جمله باغ میوه، باغ گل داوودی و گیاهان دارویی در این مجموعه ساخته شده است. هدف از ساخت رویشگاه های گیاهی خارجی، ضمن نشان دادن گیاهان مناطق مختلف دنیا، برقراری ارتباط فرهنگی بین کشورهای مختلف است. این کلکسیون ها بسیار مورد توجه کارشناسان فضای سبز بوده و به عنوان الگو در طراحی فضای سبز شهری هم می توانند مورد استفاده قرار گیرند. این باغ، مانند کتاب بزرگی است که هر ورق از آن نکات بسیاری برای آموختن دارد. تنوع زیادی از گیاهان با فرم و شکل های مختلف در این مجموعه دیده می شود. همچنین این باغ ها می توانند ذخیره گاهی برای نمونه های گیاهی باشند و اگر گیاهی در طبیعت در خطر انقراض قرار گیرد، می توان با نمونه های موجود در باغ دوباره آن گونه را در طبیعت احیا کرد. ضمن اینکه جمع آوری نمونه های متنوع گیاهی، گونه های مختلف جانوری (موجودات داخل خاک، پرنده ها، حشرات و حیوانات جونده همچون سنجاب و روباه) را نیز به این منطقه کشانده که نوعی اکوسیستم را شکل داده است. وقتی گیاه و آب و خاک و جانوران با کمترین دخالت انسانی در کنار هم قرار می گیرند، قطعا اکوسیستم کامل می شود و به تَبَع آن آفات کمتری هم وجود دارد. ژینکو؛ درختی با چند میلیون سال قدمت در این باغ نمونه های نادری از گیاهان و درختانی با قدمت هزاران ساله، مانند درخت ژینکو وجود دارد که براساس یافته های فسیل شناسی بعد از میلیون ها سال هیچ تغییری نکرده و به همین دلیل به آن درخت فسیل می گویند. در خانواده این درخت فقط همین یک گونه به صورت نر و ماده وجود دارد که درخت ماده میوه می دهد و از این میوه قرص ضدافسردگی ژینکو ساخته می شود. خاستگاه اصلی این درخت، کشورهای چین و ژاپن است. در جریان بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی، تنها یک پایه از این درخت باقی ماند که ژاپنی ها آن را در موزه ای به نام موزه صلح نگهداری کردند و بذر آن نیز به کشورهای مختلف دنیا فرستاده شد. نهال این درخت سال 1374 به دست آیت الله هاشمی رفسنجانی در این مکان کاشته شد. این باغ با 150 هکتار مساحت، یکی از بزرگترین های باغ های دنیاست و از آنجایی که سطح بزرگی را برای هریک از رویشگاه ها درنظر گرفته ایم، این کلکسیون ها شباهت بسیار زیادی به همان منطقه پیدا کرده اند. به عنوان مثال، ناحیه جنگل های هیرکانی با دریاچه آن، مساحتی بالغ بر هشت هکتار را شامل می شود. همچنین برای ایجاد پوشش گیاهی ناحیه البرز، پنج هکتار فضا درنظر گرفته شده است. این وسعت، باعث شده که جانوران هم بتوانند در منطقه ای امن، غذای مورد نیاز خود را تهیه کنند. همچنین این باغ در کنار فضای سبز زیبا و متنوع، منبع بسیار غنی از اکسیژن خالص است و برای مردم و به ویژه کسانی که مشکل تنفسی و یا روحی و روانی داشته باشند، می تواند بسیار مفید و انرژی بخش باشد. مرکز تدوین کتاب های فِلور ایران موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور که باغ گیاه شناسی ملی ایران، یکی از زیرمجموعه های آن است، متولی تدوین فلور و کتاب های گیاه شناسی در کشور است. باغ های گیاه شناسی ذخیره گاه نمونه های گیاهی بوده و به عنوان موزه زنده عمل می کنند که در آن ها انواع گیاهان موجود در طبیعت در دسترس پژوهشگران قرار دارد. محققان گیاهان را در قالب تیره، گونه و ... شناسایی و طبقه بندی کرده و شرح و تفسیر و ویژگی های هر گیاه تدوین و ثبت می شود. باغ های گیاه شناسی شامل سه بخش اصلی هستند. یکی خودِ باغ که در آن نمونه های گیاهی و جانوری در قالب یک موزه زنده دیده می شوند. بخش دیگر هرباریوم است که در آن نمونه هایی از برگ، ریشه و ساقه و بخش های مختلف گیاهان از حدود هفت دهه قبل به صورت خشک و طبقه بندی شده در داخل پوشه ها و قفسه های مخصوص نگهداری می شود. بخش سوم نیز بانک بذر یا بانک ژن است. این سه بخش مکمل یکدیگر هستند. در کنار شناسایی و جمع آوری نمونه های مختلف، کتابچه مربوط به تشریح و توضیحات مربوط به هر گیاه تدوین می شود که به آن فِلورنویسی اطلاق می شود. هرساله چندین جلد کتاب مربوط به معرفی گیاهان مختلف، از سوی موسسه تدوین و چاپ می شود و در اختیار جامعه علمی و علاقه مندان به این حوزه قرار می گیرد. علاوه بر تدوین و چاپ کتاب های مرتبط با فِلور ایران و جنگل ها و مراتع و صنایع چوب، هشت مجله علمی در حوزه منابع طبیعی نیز در انتشارات مجموعه به چاپ می رسد. مسابقه ای برای تخریب طبیعت/ باغ گیاه شناسی در کتاب های درسی! گیاه شناسی جزو علوم پایه محسوب می شود و تحقیقات و کار در این حوزه هزینه بسیاری دارد. ایران جزو اقلیم های بسیار متنوع در دنیاست که به تنهایی هشت هزار گونه گیاهی در آن وجود دارد، درحالی که در تمام اروپا با 25 کشور، حدود 12 هزار گونه گیاهی دیده می شود. نسبت به وسعت کار در این زمینه، بودجه های تحقیقاتی در کشور ما بسیار محدود است. محققان ما در این مجموعه، در بخش هرباریوم حدود 160 هزار نمونه گیاهی را با شناسنامه دقیق، طبقه بندی کرده اند. در دیگر بخش های پژوهشی و تحقیقاتی نیز کار به خوبی صورت می گیرد، اما نتیجه کارها باید به درستی معرفی و منعکس شود. یک بخش از این کار در مصاحبه ها و همچنین کتاب هایی که به چاپ می رسند صورت می گیرد، ولی بخش عمده آن به صورت حضوری در بازدید از باغ انجام می شود. به طور کلی باتوجه به ظرفیتی که داریم، میزان کار معرفی و اطلاع رسانی کم است، درحالی که می توان نتایج پژوهش ها را منتشر و منعکس کرد تا در سطح بین المللی فعالیت هایمان معرفی شود. البته در چند ساله اخیر چه در زمینه میزان بازدیدکننده و چه انعکاس فعالیت ها و پژوهش ها، وضعیت کمی بهتر شده است. همچنین در این راستا، پیشنهادی به وزارت آموزش و پرورش ارائه دادیم مبنی بر اینکه معرفی فعالیت و ماهیت مجموعه باغ گیاه شناسی در کتاب های درسی گنجانده شود تا کودکان و نوجوانان آشنایی بهتری پیدا کنند و حافظ طبیعت باشند. متاسفانه امروزه مسابقه تخریب طبیعت رواج پیدا کرده و به بهانه ها و روش های مختلف به محیط زیست آسیب های جبران ناپذیری می زنیم. محمد متینی زاده مجموعه ای کم نظیر از آثار پژوهشی در حوزه منابع طبیعی با دو ساعت پیاده روی در فضایی دلنواز و آکنده از اکسیژن خالص، بدون هیچگونه احساس خستگی به ساختمان اداری برگشتیم تا دقایقی نیز با چند تن دیگر از مدیران مجموعه به گفت وگو بنشینیم. محمد متینی زاده؛ عضو هیأت علمی بخش جنگل موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور و مشاور و رئیس حوزه ریاست موسسه، درباره ساختار و اولویت های تحقیقاتی این مجموعه توضیحاتی ارائه داد: باغ گیاه شناسی سال 1347 تاسیس و چند سال بعد با موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور ادغام شد. اواخر دهه 70 ساختار موسسه در بخش های تحقیقاتی مختلف شکل گرفت و امروز در 10 بخش فعالیت می کند و وظیفه کلی آن سیاستگذاری منابع طبیعی در دیسیپلین های مختلف همچون جنگل، مرتع و بیابان، گیاهان دارویی، زیست فناوری، حراست و حفاظت در سطح کشور است. در هر استان کشور با توجه به نوع منابع طبیعی آن منطقه یک مرکز تحقیقات شکل گرفته که در آن ها روی حفاظت، تنوع، احیای زیستی و ... تحقیق می شود. به عنوان مثال در استان های شمالی بیشتر تمرکز ما روی جنگل بوده و به این جهت تخصص بیشتر نیروهای آن مرکز در زمینه جنگل است. در استان یزد بخشی از تمرکز روی بیابان و بخشی نیز روی مراتع است، ولی جنگل اولویت اصلی نیست. در شوراهای راهبردی با حضور متخصصان موسسه درباره پروژه های تحقیقاتی بحث و نتیجه گیری می شود که در نتیجه این جلسات، اسناد راهبردی تهیه و پروژه ها در اختیار گروه های تحقیقاتی قرار می گیرد. هرآنچه به نام منابع طبیعی و دشواری های آن و همچنین در جهت حفظ منابع طبیعی مطرح است، در این موسسه مورد توجه قرار می گیرد. حدود 250 عضو هیأت علمی و دو برابر آن محقق در سراسر کشور داریم که در ستاد و مراکز در اجرای طرح های تحقیقاتی در زمینه های مختلف به ما کمک می کنند. از ابتدا سعی بر این بوده که خروجی موسسه به اشکال مختلف معرفی و در اختیار علاقه مندان این حوزه قرار گیرد. یکی از راه های معرفی فعالیت ها، کتاب هایی است که به همت اداره انتشارات به چاپ می رسند. موسسه یکی از اصلی ترین و قوی ترین مجموعه های چاپی ایران و دنیا را در زمینه مورد بحث دارد. از اواخر دهه 70، موسسه به مرور برای دریافت مجوز هشت مجله علمی و تخصصی اقدام کرد که از جمله آن ها می توان به جنگل و صنوبر، مرتع و بیابان و طبیعت ایران اشاره کرد که با طی مدارج علمی امروزه هرکدام از این نشریات در رده اول یا دوم حوزه کاری خود قرار دارند. مجله طبیعت ایران در سه ساله اخیر از سوی موسسه به چاپ می رسد که قالب آن از سوی وزارت علوم نیز مورد توجه قرار گرفته و به عنوان یکی از رفرنس های این حوزه مورد استفاده قرار می گیرد. سید موسی صادقی پروپوزال هایی که کتاب می شوند سید موسی صادقی؛ مدیریت هماهنگی، امور پژوهشی و علمی موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور نیز دقایقی درباره اولویت های پژوهشی موسسه به ویژه در زمینه انعکاس فعالیت ها و فرهنگ سازی، سخن گفت: مادر کارهای پژوهشی کشور در حوزه منابع طبیعی با تاکید بر پوشش گیاهی و عوامل مرتبط با بسترهای طبیعی، این مجموعه است. محققان موسسه با توجه به اولویت های پژوهشی تعریف شده، یک پروپوزال تدوین می کنند. این پروپوزال ها پس از فرایندی که در کمیته های تخصصی و کمیته علمی - فنی موسسه طی می کنند، نهایتا بعد از تصویب، برای اجرا دستور ابلاغ می گیرند. با توجه به موضوعیت پروپوزال، مورد پژوهشی می تواند در تمامی کشور یا بخشی از آن به اجرا درآید. پس از اجرا، گزارش های نهایی تهیه و تدوین می شود که می تواند از دل آن یک مقاله یا کتاب علمی به زبان های فارسی یا انگلیسی استخراج شود و یا به طرح های عملیاتی منجر شود. در نهایت همه دستاوردها در سمینارها و کنفرانس های ملی و بین المللی ارائه می شوند. اداره ترویج و انتقال یافته های تحقیقاتی در کنار اداره انتشارات و مستندسازی در زمینه چاپ و مستندسازی نتیجه تحقیقات، فعالیت می کند. این دستاوردها با زبان و ادبیاتی تدوین می شود که علاوه بر علاقه مندان، دانشجویان و اهالی این حوزه، برای کارشناسان بخش اجرا در حوزه منابع طبیعی نیز قابل استفاده باشد. در ادامه با همکاری معاونت آموزش و تحقیقات وزارت کشاورزی و اداره کل آموزش و ترویج سازمان جنگل ها و مراتع کشور سروکار داریم تا بتوان به روش های مختلف مجموعه فعالیت ها را ترویج و فرهنگ سازی کرد. سکینه لطفی نسب معرفی 149 تیره گیاهی در قالب 94 جلد کتاب فِلور بخش عمده ای از نتایج کارهای تحقیقاتی و فعالیت های موسسه تحقیقات، جنگل ها و مراتع کشور و باغ گیاه شناسی ملی ایران، از طریق بخش انتشارات این مجموعه چاپ و در اختیار جامعه علمی و علاقه مندان این حوزه قرار می گیرد. سکینه لطفی نسب اصل؛ عضو هیأت علمی بخش تحقیقات بیابان و رئیس اداره مستندسازی، کتابخانه و مرکز اسناد منابع طبیعی ایران، درباره فعالیت های انتشاراتی و چاپ کتاب در زمینه های مرتبط با فعالیت مجموعه توضیح داد: انتشارات از سال 1349 با اولویت چاپ و انتشار نتایج حاصل از تحقیقات پژوهشگران و موسسه و با هدف تشویق محققان برای انتشار یافته هایشان و اینکه بتوان این نتایج را به صورت کاربردی ترویج کرد، کار خود را آغاز کرده است. انتشار این پژوهش ها می تواند به تقویت بنیه علمی و دانشگاهی کشور کمک کند. همچنین سازمان های اجرایی از طریق در اختیار داشتن این یافته ها می توانند این پژوهش ها را به مرحله اجرا برسانند. در مدت 49 سال فعالیت واحد انتشارات موسسه تاکنون، 612 عنوان کتاب در موضوعاتی همچون مرتع، بیابان، گیاهان دارویی، چوب، گیاه شناسی و دیگر موضوعات مرتبط با این حوزه به چاپ رسیده است. تمامی مراحل چاپ و انتشار از طرح موضوع، داوری، ویراستاری علمی و ادبی و ... همه کتاب ها با هماهنگی و مجوز کمیته انتشارات صورت می گیرد که اعضای آن از خبرگان حوزه منابع طبیعی هستند. یکی از کارهای برجسته ما در حوزه انتشارات، تصویب معرفی 149 تیره گیاهی در قالب 94 جلد کتاب تحت عنوان فلورهای فارسی است که مورد توجه نیز قرار گرفت. در هریک از این عناوین، 125 گونه گیاهی با تصاویر رنگی و شرح و توضیحات کافی، معرفی می شود. تاکنون 27 عنوان از فلورها به چاپ رسیده و جلد بیست وهشتم نیز در دست چاپ است. پیش بینی می شود تا پایان امسال حدود 20 عنوان دیگر از این مجموعه را نیز چاپ و منتشر کنیم. هشت مجله نیز در انتشارات منتشر می شود که 6 نشریه علمی - پژوهشی، یک نشریه به زبان انگلیسی و مجله طبیعت ایران نیز عمومی تر است. این مجله یک دیدگاه جدید است که در حوزه منابع طبیعی حرف های زیادی برای گفتن دارد. جامعه هدف آن هم متخصصان، هم نهادهای اجرایی و هم عموم علاقه مندان به محیط زیست و منابع طبیعی است. زهراسادات سجادی کتابخانه ای با 13 هزار کتاب چاپی فارسی و غیرفارسی کتابخانه تخصصی منابع طبیعی، یکی دیگر از بخش های این مجموعه است که همزمان با احداث باغ گیاه شناسی ملی ایران کار خود را آغاز کرده و امروزه در ساختمانی دو طبقه به فعالیت مشغول است. زهراسادات سجادی؛ کارشناس ارشد کتابداری در گفت وگو با ایبنا به معرفی این کتابخانه و منابع موجود در آن پرداخت: از بدو تاسیس موسسه در سال 1347، هسته اولیه کتابخانه شکل گرفت. فضای کنونی کتابخانه با مساحتی نزدیک به 600 مترمربع در دو طبقه از سال 1390 افتتاح شده است که طبقه زیرین مربوط به کتاب های مرجع و آرشیو مجلات است. در این مجموعه که یکی از گسترده ترین و غنی ترین کتابخانه های حوزه منابع طبیعی در سطح خاورمیانه است، حدود هفت هزار منابع چاپی غیرفارسی و حدود 6 هزار منابع چاپی فارسی وجود دارد. همچنین یک هزار و 450 مورد پایان نامه، دو هزار و 521 نقشه توپوگرافی، 580 گزارش طرح های تحقیقاتی، 209 عنوان مجله فارسی و 757 عنوان مجله غیرفارسی نیز در این کتابخانه نگهداری می شود. چندین هزار منبع الکترونیکی فارسی و غیرفارسی نیز در اختیار داریم و طبق برنامه ریزی صورت گرفته درنظر داریم که به مرور تمامی کتاب های چاپی را به صورت الکترونیکی نیز عرضه کنیم. در حال حاضر حدود یک هزار و 300 عنوان کتاب الکترونیک داریم. حدود دو هزار و 400 کتاب الکترونیکی نیز در اختیار داریم که منابع چاپی آن ها در کتابخانه موجود نیست. استفاده از خدمات این کتابخانه برای عموم پژوهشگران و علاقه مندان آزاد است. بیشتر مراجعان و اعضای کتابخانه را استادان و اعضای هیأت علمی دانشگاه ها، دانشجویان و پژوهشگران شامل می شوند. برای تأمین منابع کتابخانه، درخواست ها و نیازها در کمیته تخصصی بررسی و درباره خرید کتاب تصمیم گیری می شود و پس از برآورد قیمت، کتاب های موردنیاز معمولا به صورت سالیانه خریداری می شود. بسیاری از استادان و همکاران موسسه، خودشان مولف یا مترجم هستند و نسخه ای از کتابشان را به کتابخانه هدیه می کنند. همچنین تمامی دانشجویانی که اساتید آن ها با این موسسه همکاری می کنند نیز موظف هستند که یک نسخه از پایان نامه خود را به کتابخانه اهدا کنند.