خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 17 شهريور 1398 ساعت 10:24 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/280554/واکاوی-فرهنگ-عامه-دینی-نقش-گفتمان-کربلا-دین-ورزی-اقشار-فرودست-شهری -------------------------------------------------- ایبنا از کتاب‌های جامعه‌شناسی عاشورا گزارش می‌دهد؛ عنوان : از واکاوی فرهنگ عامه دینی تا نقش گفتمان کربلا در دین‌ورزی اقشار فرودست شهری -------------------------------------------------- عزاداری و آیین‌های مرتبط با سالار شهیدان یکی از سوژه‌های پژوهشی قابل تامل است. در کنار انواع آثار مکتوب صرفا دینی، تاریخی یا مقتل‌ها درباره آنچه که در کربلا رخ داده؛ کتاب‌های متعددی نیز از زوایه جامعه‌شناسی و به عنوان یک امر اجتماعی به این مسئله پرداخته‌اند. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، واقعه عاشورا نه فقط یک رویداد دینی و مذهبی با بعد معنوی که همچون دیگر مقولات مرتبط با دین ابعاد اجتماعی و سیاسی هم داشته که حتی تا امروز و پس از ۱۴۰۰ نیز اثرگذاری های مختص به خود را دارد. از همین روست که انسان شناسان و جامعه شناسان همواره واقعه عاشورا و مناسک های عزاداری و آیین های مرتبط با آن را یکی از سوژه های پژوهشی قابل تامل یافته اند و در کنار انواع آثار مکتوب صرفا دینی یا تاریخی یا مقتل ها درباره آنچه که در کربلا رخ داده؛ کتاب های متعددی نیز از زوایه جامعه شناسی و به عنوان یک امر اجتماعی به این مسئله پرداخته اند. آن طور که جبار رحمانی می گوید دستگاه امام حسین (ع)، دستگاه بی حدومرزی است که بخش مهمی از جهان قدسی شیعیان را به خود اختصاص داده و کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا بیانگر جریان حقیقتی مقدس در زندگی تاریخی و اجتماعی شیعه است. حالا که گفتمان کربلا رکن اصلی زندگی سیاسی و اجتماعی عامه مؤمنان شیعه را شکل داده؛ نوشتن درباره تاریخ گفتمان کربلا و حیات فرهنگی و اجتماعی برآمده از آن یکی از ضروریات برای تحلیل و واکاوی یک جامعه شیعه همچون ایران است. جبار رحمانی خود یکی از دانش آموختگان رشته مردم شناسی است که این سال ها کتاب های زیادی با رویکرد انسان شناسانه و مردم شناسانه به عاشورا و مناسک امروزی آن داشته است. کتاب تغییرات مناسک عزاداری محرم به کوشش او در قالب یک پژوهش، مناسک مرتبط با عاشورا را با تیغ سرد شک علمی مورد کندوکاو قرار داده. این کتاب با عنوان فرعی انسان شناسی مناسک عزاداری محرم، ماحصل تحقیق پایان نامه فوق لیسانس نویسنده در سال ۱۳۸۴ در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، گروه مردم شناسی است. نگاهی کلی به مطالعات تشیع و گفتمان کربلا، چهارچوب نظری؛ دین به مثابه امر اجتماعی و نظام فرهنگی، صورت بندی تاریخی گفتمان شیعه؛ تاریخ مراسم عزاداری و عزاداری در سفرنامه های مستشرقان و تحول عزاداری پس از انقلاب اسلامی از جمله موضوعاتی است که رحمانی در این اثر خود به آن ها توجه داشته است تا با پژوهشی میدانی چگونگی صورت بندی جدید گفتمان کربلا را شرح دهد. رحمانی در کتاب تغییرات مناسک عزاداری محرم از نظریات جامعه شناسان معاصر غربی همچون دورکیم، گیرتز در مطالعات اجتماعی دین نیز بهره برده و همچنین سفرنامه های غربی ها نیز استفاده کرد و نهایتا سیر تغییرات مناسک محرم و چگونگی رسیدن به جریان سبک جدید که او آن را ستاره مداحان نامیده را شرح داده است. واکاوی دگرگونی مقولات و مفاهیمی همچون اجتماع هیئتی و نمادهای اصلی گفتمان کربلا اعم از ، علم، کتل، نخل و غیره، حیوانات نمادین، آب، عطش و تشنگی از دیگر موضوعاتی است که او در این اثر مورد توجه داشته است. نهایتا رحمانی به بررسی صورت بندی امروزین گفتمان کربلا و فرایندهای تولید معنا در آن از زوایه ساختار معنایی، زبان شناختی و موسیقایی پرداخته و حیات اجتماعی عزاداران و اخلاقیات و سبک زندگی آن ها در این گفمان جدید را تبیین کرده است. کتاب آئین و اسطوره در ایران شیعی اثر دیگری از جبار رحمانی است که در قالب مجموعه مطالعات آئین های سوگواری مذهبی به تحلیل و بررسی مناسک عزاداری و ابعاد مختلف آن با رویکرد انسان شناسی می پردازد. اساسا نویسنده در تحقیقاتش در حوزه انسان شناسی و جامعه شناسی مناسک عزاداری محرم در میان شیعیان ایران و هند را مدنظر داشته است. آن طور که خودش در مقدمه این کتاب می گوید؛ نظام های مناسکی همیشه کارکردهایی بیش از کارکردهای صرف مذهبی داشته اند و پیوستگی آن ها با جامعه، فرهنگ و سیاست و اقتصاد سبب شده آن ها نقش های مهم تری در حیات جامعه داشته باشند. پس امر مناسکی که حول آن مجموعه ای از باورها و اعتقادات نیز شکل می گیرند، امری مهم برای جامعه است و می توان آن ها را بخشی از نظام اساطیری آن فرهنگ دانست. درواقع رحمانی معتقد است که انسان شناسی به مثابه علم فرهنگ سعی دارد وجوه مختلف حیات انسانی را ذیل مقوله فرهنگ توصیف و تحلیل کند و از این رو مناسک عزاداری و نظام اساطیری حول آن را به مثابه امر فرهنگی مورد بررسی قرار می دهد. او در این کتاب توضیح می دهد که هر جامعه و فرهنگی مکانیسم هایی را برای تأکید بر معانی مهم و ایجاد فرایندهایی برای تولید این معانی تعبیه می کند که می توان آن ها را در ذیل مفهوم مناسکی شدن مطرح کرد. جبار رحمانی در کتاب هیئت های عزاداری در جامعه ایران نیز مقوله هیئت های عزاداری به مثابه جماعتی آیینی حول سنت های عزاداری را مدنظر داشته است. او در این کتاب هیئت های عزاداری را نه صرفا یک امر سنتی که محصول مواجه وجدان جمعی شیعی با جهان مدرن و افول ساختارهای جماعتیِ سنتی معرفی می کند. مواجهه ای که به باور نویسنده پدیده ای مدرن به نام هیئت عزاداری از دل آن سر برآورد و به نوعی بیانگر پویایی های ساختارهای فرهنگی جامعه ایرانی در دوره مدرن است. هیئت های عزاداری برای رحمانی یک سازمان اجتماعی ولی نه یک سازمان عادی روزمره است. سازمانی اجتماعی که به دلیل آیینی بودنش هرگونه مداخله دستگاه های سیاسی در آن عملاً منجر به تخریبش خواهد شد. از همین رو آسیب شناسی مهم ترین عامل آسیب زا مداخله اصحاب قدرت برای دست کاری سنت های عزاداری و تقلیل تنوع و تکثر آن به اشکال خاص و محدود مفهوم مرکزی مقالات کتاب را تشکیل داده است. مولف در تشریح نسبت هیئت با میراث ایرانی و بعد با جامعه امروز می گوید: هیئت، منطقی از جماعت واره ماست که از جماعت های مردان آریایی و حتی شاید قبل تر از آن شروع می شود -البته قبل تر که از آن دیتای چندانی نداشتم- تا بعد به جماعت های فُتُوَّتی، عیاران و جوانمردان می رسد، بعد هم در نهایت در دوره جدید از طریق گروهی از این عیاران و فتوتی ها، گروه جدیدی وارد سیستم هیئت می شوند. کتاب مطالعات جامعه شناختی و انسان شناختی: مناسک عزاداری محرم نیز اثر دیگری از جبار رحمانی در این حوزه است که در ادامه پژوهش های او، به برخی دیگر از اجزای این مناسک و آیین ها با دلالت های خاص تر آن در حیطۀ تاریخ و اجتماع پرداخته و محتوای مجموعه مقالات آن که توسط جامعه شناسان متنوعی نگاشته شده اند نیز، بیشتر موضوعات مداح و مداحی را شامل می شود. لذا پرسش اصلی کتاب این است که آیین ها چگونه می توانند به صورت زمینه ای برای بروز فرهنگ عامه پسند عمل کنند و به نوعی فرهنگ عامه دینی را به وجود بیاورند؟؟ پرسشی که عبدالله گیویان در مقاله اول کتاب با مرور تعابیر مختلف از فرهنگ عامه پسند به آن پاسخ داده است. مناسک عزاداری و گفتمان کربلا در دین ورزی اقشار فرودست شهری نوشته رحمانی نیز از این می گوید که گفتمان کربلا برای پیروانش این امکان را فراهم می کند که در مجموعه عناصر جهان پیرامونی، اعم از مذهبی و غیرمذهبی، بتوانند تفاوت ها و تمایزات خودشان و سایرین را بفهمند؛ لذا به مثابه یک گفتمان دینی، گفتمان کربلا، هم هویت ساز است و هم بازنمایاننده هویت. در مقاله دیگر کتاب با نام بررسی و تبیین جامعه شناختی هیات های مذهبی عامه پسند نیز هیات های عامه پسند هم به عنوان نمودی از جنبش نوپدید جوانان در ایران معاصر معرفی می شوند که از دید محسن حسام مظاهری نویسنده مقاله جریانی اعتراضی در برابر قوانین و آداب و اسلوب های سفت و سخت هیات های سنتی و انعطاف ناپذیری و افراط در سیاسی کاری هیات های انقلابی شناخته می شوند. نویسنده درواقع روند حرکت هیات های عامه پسند را در راستای خارج ساختن نهاد هیات های مذهبی و اصولا آداب دینی و دینداری از اسلوب های رسمی (هیات های انقلابی) و سنتی (هیات های سنتی) معمول خود و ارائه یک شیوه زندگی و سبک جدید از عمل دیندارانه که در آن، مقتضیات زندگی جدید و امروزی و نیز ذائقه ها و سلایق نسل جوان و نوجوان هم رعایت و لحاظ شده باشد می داند و می نویسد: ظهور هیأت های عامه پسند را تنها نباید افزوده شدن یک گزینه جدید و در تناسب بیشتر با ذائقه ها و سلایق جوانان و نوجوانان در کنار دیگر گزینه ها (هیات های سنتی و انقلابی) ارزیابی کرد؛ بلکه بسی بیش از این باید آن را به مثابه شکل گیری یک مرز مشخص و یک عامل تمایزآفرین و استقلال بخش در نظر گرفت؛ عاملی که بین جوانان، سنتی ها، پیرسال ها و میانسال ها یعنی غیرجوانان، تمایز و تفکیک ایجاد می کند. مقاله تحلیل جامعه شناختی از مراسم و مناسک دینی نوشته غلامرضا جمشیدی ها و علی رضا قبادی، مقاله بررسی تحولات هیات های زنانه، هیات های سنتی و نوین نوشته مژگان دستوری، مقاله نگاهی جامعه شناختی به تحول واعظ و مداح در مناسک عاشورا نوشته نسیم کاهیرده، مقاله ابژه های دینی و هویت نسلی در ایران نوشته مهری بهار و مقاله کارناوالیزه شدن مناسک جمعی نوشته علی جنادله و مریم رهنما بخش های دیگر کتاب هستند که هرکدام سعی دارند به نوعی با ارائه تحلیل جامعه شناختی از مراسم و مناسک دینی از تأثیرگذاری فرامکانی و زمانی این مراسم و مناسک می گویند و شرح می دهند که چگونه با کم رنگ شدن و حذف نمودهای غیرفقهی مانند ظاهر و پوشش مخاطبان یا ورود آلات موسیقی به هیات های عامه پسند نوین، واکنش های مقاومتی هم، چهره جدی تری به خود گرفته اند کتاب تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا: نقش صوفیه، اهل فتوت و قلندریه در بنیان گذاری آیین های محرم از محمد مشهدی نوش آبادی اثر دیگری با موضوع مطالعات اجتماعی ـ فرهنگی تشیع است که از تاثیرگذاری عمیق صوفیه بر بسیاری از آیین های عزاداری گفته است. کتاب منشأ بسیاری از مناسک و مراسم های عزاداری عاشورا را تصوف و صوفیه می داند و اینگونه نتیجه می گیرد که بسیاری از آیین ها و عناصر عزاداری یا به کلی صوفیانه است یا اینکه صوفیان واسطه انتقال آن از فرهنگ ایرانی و شرقی به فرهنگ شیعی و اسلامی بوده اند. بررسی نقش صوفیه در هنرهای آیینی مربوط به واقعه عاشورا، از قبیل قصه خوانی و نقالی، روضه خوانی و تعزیه نیز از دیگر مباحثی است که محمدی نوش آبادی در این اثر به آن پرداخته است. علاوه بر این ها مجموعه سه جلدی تراژدی جهان اسلام؛ عزاداری شیعیان ایران به روایت سفرنامه نویسان، مستشرقان و ایران شناسان از صفویه تا جمهوری اسلامی نوشته محسن حسام مظاهری نیز مقوله عزاداری در مذهب تشیع را از منظرهای مختلف جامعه شناختی، انسان شناختی، مردم شناختی و جز آن مورد بررسی قرار می دهد. کتاب با اتکا به ۷۳۱ منبع فارسی، عربی و زبان های اروپایی و ۲۹۰ گزارش و سند درباره آیین عزاداری شیعیان در هشت برش زمانی از صفویه تا جمهوری اسلامی بررسی جایگاه عزاداری برای شیعیان را در دستور کار دارد. کتاب تاریخ اجتماعی ایران با رویکرد عاشورایی را مدنظر دارد و نویسنده با گردآوری و تدوین داده هایی تاریخی شامل ۵۰۰ کتاب و مقاله فارسی، بیش از ۱۵۰ منبع به زبان های دیگر به قلم بیش از ۳۱۰ شرق شناس، ایران شناس و سفرنامه نویس؛ روند پیدایش، تکوین، تطور و توسعه آیین های عزاداری شیعی را شرح می دهد. اعظم فولادی پناه و مهشید کبیری نیز در کتاب نهضت عاشورا و تأثیرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن بر جامعه ی ایرانی نیز یکی از مهم ترین مشخصه های عاشورا و نهضت امام حسین(ع) پیوند و ارتباط دین و سیاست دانسته اند و از ارتباط دین و سیاست نوشته اند. آن ها با اشاره به انقلاب اسلامی ایران؛ آن را حاصل تجربه ی تاریخی و عبرت آموزی از نقاط ضعف و قوت قیام های شیعیان در طول تاریخ معرفی کرده و از این می گویند که امام خمینی (ره) تمام ابعاد نهضت امام حسین(ع) را یک حرکت کاملاً سیاسی می دانستند و با الهام از حرکت امام حسین(ع)، نسبت به مسائل جامعه حساس بوده و در برابر ستم ها و ظلم های رژیم پهلوی قیام کردند. دو کتاب عقلانیت در عاشورا و فقاهت در عاشورا به قلم حجت الاسلام محمد سروش محلاتی که به ترتیب ۱۲ سخنرانی و ۱۰ مقاله درباره قیام عاشورا را شامل می شود نیز از زوایه نظری و مفهومی به این واقعه پرداخته اند. عزت حکیمانه و عزت سفیهانه، امام حسین(ع)، قربانی استبداد دینی، تقدم اخلاق انسانی بر جهاد اسلامی، امکان یا امتناع مذاکره با دشمن و سیاست بنی امیه پس از عاشورا، شهادت، حق یا تکلیف، دو نگاه متفاوت فقهی به مبارزه و انقلاب، مواجهه پذیری با دشمن یا مواجهه گریزی؟ عناوین مهمترین مباحث مطرح شده در این دو کتاب هستند. و نهایتا آثاری همچون حقیقت عاشورا نوشته محمد اسفندیاری، شهید حقوق و ارزش های انسانی به قلم سیدجواد ورعی، تکیه دولت: از بودن و نبودن از علیرضا قاسم خان و مجموعه مقالاتی جامعه شناختی پیرامون مهم ترین مناسک معنابخش به حیات شیعیان به کوشش نسیم کاهیرده نیز از دیگر آثاری هستند که به عاشورا و قیام امام حسین(ع) و مناسک و آیین های مرتبط با آن از زوایای جامعه شناختی و جامعه شناسی سیاسی پرداخته اند.