خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 9 اسفند 1397 ساعت 12:00 http://www.ibna.ir/fa/doc/note/272464/آیا-گذشته-همچنان-چراغ-راه-آینده -------------------------------------------------- نگاهی به کتاب مبانی آینده پژوهی عنوان : آیا گذشته همچنان چراغ راه آینده است؟ -------------------------------------------------- کتاب «مبانی آینده پژوهی» اثر وندل بل پس از نیم قرنی که او مشغول بوده به مطالعه و تحقیق و تدریس در این حوزه، منتشر شده و به عنوان منبعی دست اول شناخته شده و از جمله­ مهم­ترین منابعی به شمار می­‌رود که کلیاتی از آینده پژوهی را ارائه می‌­دهند. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)_محمد امامی:جهان امروز شاهد تحولات فراوانی در عرصه علم و فنآوری است. ما امروز در عصری زندگی می کنیم که دانش بشر روز به روز ابعاد گسترده تری به خود می گیرد و علوم جدیدی متولد می شوند. علومی که نیاز به شرح و بسط دارند، نیاز به پیدایش گفتمان های جدید دارند. در این گفتمان سازی کتاب هایی که عنوان مبانی را با خود یدک می کشند، نقشی مهم ایفا می کنند. علم نوپای آینده پژوهی نیز گرچه سابقه طولانی در تاریخ بشر دارد، اما به صورت علمی با چهارچوب مدون و مدرن آنگونه که امروز در دانشگاهها تدریس میشود، هنوز رشته ای نوپا محسوب می شود، با این همه به رغم نوپایی در جامعه ما، جایگاه آکادمیک و استراتژیکی در دنیای مدرن دارد و به عنوان یک رشته پرمخاطب در مراکز دانشگاهی غرب تدریس می شود. علمی که رویکردی فرارشته ای دارد و به دنبال آن است که مرزهای موجود میان رشته های مختلف را از میان بردارد و با ایجاد گفتمان میان رشته ها دانشی جدید را در رفع نیازهای بشر ایجاد کند. آینده پژوهی رشدی سریع و شتابان داشته و با توسعه ای که در سالیان اخیر به خود دیده است در بخش های مختلف زندگی بشر کاربرد پیدا کرده، امروز کمتر پروژه و فعالیتی را در جهان می توان یافت که به نوعی به آینده پژوهی ارتباط نداشته باشد. با وجود این گستردگی و پیشرفت اما هنوز در درک مفاهیم پایه ای آن اختلاف نظر در میان صاحب اندیشان فراوان است. هنوز تعریف مشخص و جامعی از آن به عنوان رشته ای مستقل در دسترس نیست. کتاب مبانی آینده پژوهی اثر وندل بل پس از نیم قرنی که او مشغول بوده به مطالعه و تحقیق و تدریس در این حوزه، منتشر شده و به عنوان منبعی دست اول شناخته شده و از جمله مهمترین منابعی به شمار می رود که کلیاتی از آینده پژوهی را ارائه می دهند. این کتاب در ایران توسط موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی منتشر شده است. در غرب نیز این نهادهای آموزشی و تحقیقاتی نظامی و دفاعی بودند که نخستین تجربه ها را در زمینه آینده پژوهی امتحان کرده و به نوعی زمینه ساز گسترش آن بود ه اند. موسسه آموزش و تحقیقاتی صنایع دفاع وابسته به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح فعالیت دیده بانی و پایش محیطی خود را در دو حوزه متمرکز کرده است: ترسیم صحنه های نبرد آینده و دو دیگر ترسیم صنایع دفاعی آینده. این مرکز به عنوان نخستین مرکز رسمی آینده پژوهی کشور با شناسایی، کسب آگاهی و توسعه روش شناسی و مفاهیم مورد استفاده در آینده پژوهی، توسعه عمومی دانش آینده نگاری را هدف خود قرار داده و با چاپ چنین آثاری نقشی غیر قابل انکار در آشنایی ایرانیان با این مقوله ایفا کرده است. مبانی آینده پژوهی وندل بل شاید به نوع مهمترین و جامع ترین اثری است که تاکنون در ایران منتشر شده است. جلد نخست این کتاب با عنوان مبانی آینده پژوهی: تاریخچه، اهداف و دانش، علم انسانی برای عصر جدید توسط مصطفی تقوی و محسن محقق در 680 صفحه ترجمه شده است. کتابی که در بین آینده پژوهان به کتاب مقدس این حوزه معروف است و مطالعه آن اولین گام جهت ورود به آینده پژوهی محسوب می شود. وندل بل یکی از چهره های جهانی آینده پژوهی است و یکی از ارکان آن. به سبب سال ها مطالعه و تحقیق در این حوزه، سال ها تدریس و پرورش آینده پژوهان جوان جایگاهی بی بدیل دارد. او به عنوان یکی از آینده پژوهان نسل اول صاحب آثار مختلفی هم هست، اما برجسته ترین اثر وی همین کتاب مبانی است. این کتاب در سال 2008 میلادی از سوی انجمن آینده پژوهان حرفه ای به عنوان یکی از ده اثر مهم در کتاب های آینده پژوهی برگزیده شده است. وی در این کتاب که پیشگفتاری هم برای ترجمه فارسی آن نوشته، به توصیف و تحلیل فعالیت بسیاری از آینده پژوهان مطرح دنیا پرداخته و گرچه تاکید داشته این کتاب قرار نیست دانشنامه باشد اما وی تلاش کرده تا آموخته های خود را به اختصار بازگو کند. آموخته هایی که دستاورد سالها مطالعه، تدریس و تمرین آینده پژوهی نظام یافته است. وی در پیشگفتار چاپ نخست کتاب به گونه ای از رسالت خود در نگارش این کتاب سخن می گوید: با نگارش نخستین جلد از کتاب مبانی آینده پژوهی، می خواهم یک گام به سوی آینده ای بردارم که در آن، آینده پژوهی، یکی از بخش های اساسی برنامه درسی در تمامی مدارس، دانشکده ها و دانشگاه ها است؛ در چنین آینده ای، همگان، در همه جا، این واقعیت مسلم را پذیرفته اند که باید برای توصیف دانش آموختگی و فرهیختگی، فهم اصول آینده پژوهی را نیز به عنوان یکی از مولفه های ضروری، مورد توجه قرار دهند. با چنین نگاهی است که فصل نخست این کتاب شش فصلی شکل گرفته. فصلی با نام آینده پژوهی؛ حوزهای نو برای کند و کاو. در این فصل تاریخچه ای مفصل از آینده پژوهی ارائه می شود. تاریخچه ای که با روایتی شیرین همراه می شود. روایتی که از نخستین رد پاهای آینده اندیشی از دوره های آغازین زندگی بشر شروع می شود و به سمت تاریخ معاصر حرکت می کند. در این میان آینده پژوهان مختلف معرفی می شوند، افکار و عقایدشان بررسی می شود و وقایع تاریخی نیز مرور می شوند. به گمانم این فصل پر و پیمان با این روایت دلچسبی که دارد بهترین مقدمه است جهت آشنایی با آینده پژوهی. در فصل دوم اهداف آینده پژوهی بررسی می شود. کلی ترین هدف آینده پژوهی حفظ و بهبود سطح آزادی و رفاه بشر در نظر گرفته می شود. این که هدف آینده پژوهان تلاش برای تبدیل جهان به مکانی بهتر برای زندگی است. بعد هر چه فصل جلوتر می رود به شرح و بسط بیشتر اهداف این حوزه پرداخته می شود و 9 هدف عمده برای آینده پژوهی معرفی می شود؛ از تفسیر گذشته و تعیین موقعیت حال گرفته تا مطالعه آینده و تا تصویر سازی از آینده و طراحی آن. آینده پژوهان برای به انجام رساندن پژوهش های خود درباره آینده، به ناچار باید مفروضاتی در نظر داشته باشند. فصل سوم کتاب به مفروضات آینده پژوهی می پردازد. در این فصل مفصل راجع به مقوله زمان بحث شده است. مطلبی که با عنوان سفر در زمان نگاشته شده و چگونگی اندازه گیری آن و معانی مختلفش را شرح داده است. هر یک از ما تصوری از زمان در ذهن داریم و نهایتا با قرار دادی اجتماعی، مقیاس های زمانی چون هفته را پذیرفته ایم. با این همه مطالعه این بخش خالی از لطف نیست، به خصوص خواندن مطالبی درباره پیوسته بودن یا نبودن آن، یکسویه بودن یا نبودن آن و بالاخره بازگشت پذیری یا عدم بازگشت پذیری زمان که همراه شده با نظریات اینیشتن و برخی نظریه های فیزیک کوانتوم. وندل بل در این فصل نهایتا دوازده فرض را برشمرده با این توضیح که البته نمی توان تمامی مفروضات آینده پژوهان یا دانش پژوهان دیگر را بر شمرد. بل در فصل چهارم کتاب به این سوال پاسخ می دهد که آینده پژوهی علم است یا هنر؟ مفصل درباره چیستی هنر و چیستی علم سخن می گوید. اختلاف نظرهای آینده پژوهان را در این زمینه مطرح می کند و به ویژگی های مشترک علم و هنر می پردازد. در این فصل در واقع بابی گشوده می شود درباره بنیان های معرفتی آینده پژوهی. چیزی که در فصل بعدی کتاب مفصلتر ادامه می یابد. در فصل پنجم با نام معرفت شناسی آینده پژوهی: از پوزیتیویسم تا واقع گرایی انتقادی، نظریه های معرفت شناسی مناسب برای آینده پژوهی بحث و بررسی می شوند و نهایتا در فصل انتهایی کتاب به روش ها و نمونه های آینده پژوهی پرداخته می شود. در این فصل افزون بر بررسی برخی روش های ویژه آینده پژوهی به برخی نمونه های آینده پژوهی نیز اشاره شده است. فصلی بسیار کاربردی که شما را به عنوان یک محقق برای انتخاب روش تحقیق آماده می کند، حالا شما آماده برداشتن نخستین گام برای پروژهی آینده پژوهی خود هستید. با این همه باید در نظر داشت که آینده پژوهی نه تنها به عنوان یک رشتهی دانشگاهی بلکه به عنوان یک آموزش همگانی باید مورد توجه نگاه ویژه قرار گیرد. حضرت امیر میفرمایند: مومنان، کسانی هستند که آینده خود را میشناسند. در یادداشت های آتی و گاه به گاه، کتاب های بیشتری از این حوزه را معرفی خواهم کرد.