خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 18 فروردين 1398 ساعت 16:12 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/273699/اهمیت-ساسانیان-جهان-پساباستان-شناساندن-میراث-ماندگارشان -------------------------------------------------- نگاهی به کتاب «ایرانشهر و دنیای ساسانی» عنوان : ​اهمیت ساسانیان در جهان پساباستان و شناساندن میراث ماندگارشان مفهوم ایرانشهر در تاریخ اوراسیا و مفهوم ایران در اواخر عهد باستان -------------------------------------------------- مطالعه امپراتوری ساسانیان می‌تواند به تعریف و تشریح دوام و اهمیت دنیای ایران پیش و پس از ورود اسلام کمک شایانی کند. کتاب «ایرانشهر و دنیای ساسانی» از جیحون تا فرات یکی از آن کتاب‌هاست. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، ایرانشهر و دنیای ساسانی از جیحون تا فرات نوشته تورج دریایی و خداداد رضاخانی با ترجمه مریم بیجوند از سوی انتشارات مروارید منتشر شد. امپراتوری ساسانی، یکی از قدرت های اصلی جهان در اواخر عهد باستان است. ساسانیان که اغلب از آنان به عنوان رقیب امپراتوری روم در شرق یاد می شود، در دوران خود مرکز دایره اجتماعی-فرهنگی، سیاسی و اقتصادی باروری بودند که پس از غلبه مسلمانان به همه جا منتشر شد. تمرکز سیاسی، اقتصاد قوی و روبه رشد، نوآوری ها و تغییرات اجتماعی-مذهبی و توسعه فعالیت های فرهنگی، ساسانیان را به الگوی حکومت داری برای دولت های پس از خود در منطفه تبدیل کرد. بسیاری از جنبه های فرهنگ و جامعه ساسانی ناشناخته باقی مانده و تحقیقات کافی بر روی آن صورت نگرفته است. برداشت های ناچیز موجود نیز از طریق ربط دادن شواهد اندکی است که در این زمینه در دست داریم. شواهد در حال واکاوی در کنار مطالعه دقیق تر این دوره بی شک سبب تفهیم اهمیت ساسانیان در جهان پساباستان و شناساندن میراث ماندگار ایشان در تاریخ غرب و آسیای میانه تا دوران مدرن خواهد شد. مطالعه امپراتوری ساسانیان می تواند به تعریف و تشریح دوام و اهمیت دنیای ایران پیش و پس از ورود اسلام و به ویژه ظهور آنچه که محققان از آن به عنوان سرزمین خلافت مشرق و در نهایت دنیای پارسی است کمک شایانی کند. از این جهت مطالعه تاریخ ساسانیان نه تنها در شناخت تاریخ ایران اهمیت دارد بلکه در بازه ای وسیع تر در بررسی تاریخ خاورمیانه ضروری است. از سوی دیگر حتی در تاریخ جامع اواخر عهد باستان، داشتن درک درستی از تاریخ ساسانیان نقش به سزایی در تصحیح روایت تاریخی آن دوران که غالبا به موضوعات مرتبط با مدیترانه پرداخته ایفا می کند. در حالی که مدیترانه پساباستان، با وجود تاکید بر تغییر و دگرگونی متمرکز بر تشریح زوال یا تغییراتی است که رومیان مسبب آن بودند مطالعه ساسانیان می تواند نگاهی مرتبط و در عین حال اندکی متفاوت ارائه دهد. این کتاب در دو بخش به تاریخ روزگار ساسانیان می پردازد. در بخش نخست تاریخ نگاری ساسانیان: نگاهی از مرکز، کنار و دور بررسی شده و مفهوم ایرانشهر در تاریخ اوراسیا و مفهوم ایران در اواخر عهد باستان تشریح می شود. بخش دوم با نام تاریخ ساسانیان به تاریخ سیاسی، ساسانیان و شرق، ایدئولوژی، فرمانروایی و شکوه، اقتصاد و تجارت، مذهب، زبان و ادبیات و گاه شمار ایران پساباستان می پردازد. نویسندگان در مقدمه ای بر این کتاب نوشته اند: هدف از نگارش این کتاب ارائه معرفی مختصری از تاریخ ایران برای علاقه مندان به تاریخ پساباستان، و نیز آشنایی با تاریخ نگاری یکی از این ها، نه هر دو برای افرادی است که از پیش با تاریخ ایران آشنایی دارند. پساباستان یک واژه نسبتا جدید در تاریخ نگاری هزاره اول پس از میلاد عموما به مطالعه دنیای مدیترانه و به طور خاص امپراتوری روم و ادامه آن در دوره بیزانس پرداخته است. اخیرا اما بسیاری به این باور رسیده اند که باید با توجهی همسان و در بستری مشابه به مطالعه تاریخ خاور نزدیک، از جمله تاریخ ایران و موازین سیاسی و فرهنگی امثراتوری ساسانی پرداخته شود. جرج رالینسون، از فارغ التحصیلان دانشگاه آکسفورد در سال 1875 میلادی کتابی منتشر کرد به نام هفتمین پادشاهی بزرگ مشرق زمین با موضوع جغرافیا، تاریخ و باستان شناسی ساسانیان یا امپراتوری جدید پارسی این کتاب نخستین و تنها کتاب موجود به زبان انگلیسی درباره تاریخ ساسانی بود که تا پیش از انتشار کتاب تورج دریایی در سال 2008 با نام ایران ساسانی تصویری از یک امپراتوری پساباستان نگاشته شده بود. همچنین تنها یک کتاب به زبان فرانسه (کریستنسن 1944)، یک کتاب به زبان آلمانی (پیپمن 1990) و سه کتاب به زبان روسی (لوکونین 1961 و کولسنیکف 2012) درباره ساسانیان نوشته شده است. ممکن است این پرسش برای برخی پیش آید که اهمیت پردازش بیشتر به تاریخ ساسانیان و مطالعه آن ها به ویژه در یک سبک و سیاق جدید چیست. تورج دریایی پادشاهی ساسانیان به همراه روم شرقی، دو امپراتوری بزرگ غرب اوراسیا در اواخر عهد باستان بوده اند. ساسانیان منطقه بین دو رودخانه جیحون و فرات را تحت فرمانروایی خود داشتند و آن را ایرانشهر (در فارسی میانه) یا همان ایران در زبان ادبیات می نامیدند. هر دو امپراتوری روم و ساسانی، قلمرو امپراتوری خود را تنها مرکز اصلی جهان می دانستند. تمام پادشاهی ها و تمدن های دیگر عملا حوه این دو امپراتوری به شمار می آمدند که خود نشناگر عظمت ایرانیان و رومی های آن زمان است. ساسانیان نه تنها موفق به حکومت بر منطقه بین جیحون تا فرات تحت یک نظام سیاسی و اجرایی واحد شدند، بلکه توانستند سیستم دفاعی بنا کنند که رومیان پیش تر بر اساس آن دیوارهای هادریان و آنتونین را در قرن دوم میلادی ساخته بودند. ساسانیان با همکاری رومیان دیوارهایی در قفقاز و نیز در سواحل جنوبی خلیج فارس ساختند. آن ها طولانی ترین دیوار عهد باستان به نام سد اسکندر که قزل ئیلان یا مار قرمز نیز نامیده می شد را احداث کردند. دستاوردهای فرهنگی ساسانیان را از طریق آثار به جا مانده از آنان در ادبیات فارسی میانه و آثار هنری ساسانی می توان دید. از جمله این دستاوردها پایه گذاری بازی چوگان است که به طور خاص منسوب به اردشیر اول موسسه سلسله ساسانی است. اولین راهنمای بازی شطرنج به آن شکلی که امروزه می شناسیم (بعدها اسپانیایی ها ملکه را جایگزین وزیر کردند) همچنین بازی تخته نرد در متون فارسی میانه بازمانده از ساسانیان به چشم می خورد. اولین تصاویر به جا مانده از نیزه بازی سواره به عنوان یک ورزش و مبارزه، متعلق به قرن سوم میلادی، در نقش رستم در استان پارس یا فارس قرار دارد. این فعالیت ها را از جمله توانایی هایی می توان برشمرد که ساسانیان در اواخر عهد باستان برای آنچه که آن را فرهنگ می نامیدند لازم می دانستند. افزون بر این، ایران ساسانی از طریق مراوده با هندوستان آن زمان توانست سنت ادبی ادبیات حکمی را در کنار ژانر ادبی نصایح الملوک توسعه دهد. متن ساسانی هزار افسان را که در حال حاضر متن اصلی آن موجود نیست می توان از طریق ترجمه و اقتباسی که به عربی شده است، اساس گردآوری افسانه های اسلامی قرون وسطی که به هزار و یک شب معروف است دانست. از نظر فرهنگی می توان گفت ساسانیان از بسیاری جهات پایه های خاورمیانه قرون وسطی و به تبع آن مدرن را بنا کردند. بسیاری از آداب و رسوم و مقررات که به تمدن اسلامی ربط داده می شوند، ریشه در دوران ساسانی دارند. از نقطه نظر سازماندهی مذهبی، این نکته قابل ذکر است آنچه که به عنوان نظام ملت در امپراتوری عثمانی از آن یاد می شود، ابداع ساسانیان بود که در آن افراد بر اساس اعتقادات دینی خود دسته بندی می شدند و مجاز به اداره جوامع خود به صورت خودگردان بودند. پرداخت مالیات سرانه (گزیدگ در فارسی میانه، جزیه در عربی) به عنوان سمبل حمایت ازافراد دیگر مذهب (یهودیان، مسیحیان و احتمالا بوداییان) نیز براساس سیستم مالیاتی همگانی ساسانیان است. اغلب نهادها و امور ادارای اسلامی ریشه در زمان ساسانیان دارند. واحد اداری اسلامی دیوان که اهمیت ویژه ای داشت از آن جمله است. زرتشتیان در دوره ساسانیان الگوهایی را پایه گذاری کردند که از میان آن ها الگوی وقف که همان اهدای زمین با نیت نیکوکاری است. ضرب سکه حکومت اجرایی و موسسات ساسانیان پس از براندازی حکومت توسط مسلمانان همچنان باقی ماندند و مانند میراثی برای خاورمیانه مسلمانان به جا ماندند. با این حال از آن جا که زبان خلافت عربی شده بود، دستاوردهای ساسانیان کمتر دیده می شد و بسیاری از کارهایی که در زمان خلافت بنی امیه و بیشتر از آن در زمان خلافت عباسی انجام شد نادیده و ناشناخته باقی ماند. در واقع بسیاری از عوامل زوال در مدیترانه باعث توجه به شرق و ظهور سوریه بین النهرین به عنوان مرکز فعالیت های اقتصادی و روشنفکری در قرون وسطی شد. توجه به پیشگامی ساسانیان در این ظهور همچنین می تواند به بررسی تاریخ مدیترانه ای پساباستان نه از نظر تغییراتی که ناشی از زوال بودند پبردازند بلکه به عنوان عاملی که سبب جابه جایی مراکز ژئوپولتیک به غرب آسیا شد. ایرانشهر و دنیای ساسانی از جیحون تا فرات در 118 صفحه، شمارگان 550 نسخه و بهای 15 هزار تومان از سوی انتشارات مروارید منتشر شد.