خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 22 ارديبهشت 1398 ساعت 13:01 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/275633/خطیبی-برقراری-پیوند-بین-حماسه-عرفان-خیالبافی-منتهی-می-شود -------------------------------------------------- در جلسه نقد کتاب «مدخل حماسه ملی ایران» مطرح شد عنوان : خطیبی: برقراری پیوند بین حماسه و عرفان به خیالبافی منتهی می‌شود جعفری دهقی: این کتاب با وجود حجم اندک محتوایی سترگ دارد -------------------------------------------------- ابوالفضل خطیبی می‌گوید: ما باید بدانیم عرفان و حماسه دو گونه جدا هستند و با تحلیل یک ژانر با ابزار یک ژانر دیگر ما را به جایی جز خیالبافی نمی‌رساند. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) کتاب مدخل حماسه ملی ایران نوشته لیلی ورهرام، شنبه 21 اردیبهشت 1398 در تالار کمال دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و طی سلسله نشست های نقد کتاب تاریخ که از سوی انجمن علمی دانشجویان تاریخ دانشگاه تهران برگزار می شود، با حضور محمود جعفری دهقی استاد دانشگاه تهران، ابوالفضل خطیبی عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و فرزانه گشتاسب عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به نقد و بررسی گذاشته شد. کتاب مدخل حماسه ملی ایران کوششی است برای ارائه گزارشی کلی از چگونگی به وجود آمدن ژانر حماسه در فرهنگ ایرانی، شکل گیری حماسه ملی ایران و بررسی اجمالی تعدادی از مهم ترین دلالت های فرهنگی آن در جهان ایرانی. در این کتاب بر این نکته تاکید شده است که گرچه امروزه در کشور ما مطالعات حماسی را در زیرشاخه پژوهش های ادبی می شمارند، اما اهمیت و تاثیرگذاری این نوع ادبی که مادر انواع ادبی دیگر به شمار می آید، در سایر حوزه های فرهنگی به هیچ وجه کمتر از ادبیات نبوده است. فصل هایی از این کتاب نیز که درباره پیوند حماسه ایران با عرفان و نسبت آن با تاریخ و اسطوره هاست، درباره همین امر است. در ابتدای این نشست، محمود جعفری دهقی ضمن بیان این نکته که کتاب مدخل حماسه ملی با مقدمه شفاف خود تکلیف خواننده را با آنچه در کتاب با آن مواجه خواهد شد روشن کرده است گفت: نویسنده در مقدمه گفته است چه کارهایی را در این کتاب انجام خواهد داد و به این موضوع هم اشاره کرده است که به کدام وجوه از موضوع نخواهد پرداخت. همچنین هدف از نگارش کتاب را بیان کرده و به این شکل با یک مقدمه شفاف و دقیق تکلیف خواننده را با آنچه در اثر با آن مواجه خواهد شد مشخص کرده است. محمود جعفری دهقی این استاد دانشگاه تهران همچنین بیان کرد: در فصل ابتدایی کتاب، نویسنده به معرفی نوع ادبی یا ژانر حماسه می پردازد و تعریف های متنوع و متعددی که این از این ژانر ارائه شده است را از نظر می گذارند. در این میان پرداختن به مباحثی نظیر حماسه شفاهی جالب توجه است و از نکاتی بوده که کمتر به آن پرداخته شده است. وی افزود: نویسنده تاکید دارد نخستین بار اروپایی ها بودند که شاهنامه را نمونه حماسه ملی ایران دانستند و بحث هایی که در این کتاب و کتاب هایی از این دست طرح می شود ادامه مباحث اروپایی است و این نیز نکته درستی است. دهقی با بیان این نکته که حجم کم کتاب باعث شده است در جاهایی حس شود میزان توضیحاتی که در کتاب ارائه شده اندک است و بحث ها تا حدودی مبهم باقی می مانند گفت: یکی از وجوه مثبت کتاب بررسی نوع پرداختن قدمای ما به مقوله حماسه بوده است. نگاهی که قدما داشته اند مبتنی بر نگاهی شعر محور به بوطیقای ارسطو بوده است و آثار منثور را به طور کلی از دایره بحث درباره حماسه کنار می گذاشته اند و این از جمله نکات درستی است که در کتاب به آن اشاره شده است. او همچنین افزود: یکی دیگر از وجوه جالب توجه کتاب بررسی منشاء حماسه ملی ایران است و در این بررسی ریشه های اوستایی شاهنامه و همین طور نسبت شاهنامه با خاندان های ایرانی و همچنین مقوله شباهت شاهان اشکانی با پهلوانان شاهنامه مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین به مباحثی نظیر چرایی عدم وجود نام رستم در اوستا و متون پهلوی پرداخته شده که جالب توجه است. یکی از کلیدواژه هایی که در این کتاب طرح می شود حلقه داستانی سیستان است و نویسنده به خوبی به نقش این حلقه داستانی در شکل گیری حماسه ملی ایران توجه کرده است. به گفته دهقی: نویسنده حماسه را امری زایا تلقی می کند و به مقولات کمتر پرداخته شده ای نظیر تاریخ افسانه شده و افسانه ای که به صورت تاریخ درآمده است نیز در کتابش توجه کرده است. فصلی از کتاب را هم به تداوم حماسه ها در حیات کنونی ما اختصاص داده است که نمود همان زایایی حماسه ها است. دهقی در جمع بندی سخنانش گفت: کتاب مدخل حماسه ملی ایران با وجود حجم اندک محتوای سترگی دارد و در هر صفحه آن می توان مطلبی ناب و چالش برانگیز را برای خواندن و اندیشیدن یافت. ایرادات کتاب اندک است و شاید مهمترین ایراد آن نام کتاب باشد که این حس را به وجود می آورد که با بخشی از یک دانش نامه مواجه هستیم. در صورتی که اگر بنا بود این اثر کارکرد دانش نامه ای داشته باشد این نکته که نویسنده برخی مباحث را ناگفته گذاشته و در مقدمه نیز به آن اشاره کرده است جایز نبود. دهقی همچنین گفت: در جایی از کتاب بیان واضح تر و تفصیلی تر یک مبحث به ادامه کتاب ارجاع داده شده است، اما خواننده در هیچ جای کتاب آن بیان واضح و تفصیلی درباره آن مطلب را پیدا نمی کند. این مورد از معدود موارد تعجب برانگیز و فقدان های موجود در کتاب بود. گفتنی است که در انتهای جلسه، نویسنده کتاب لیلی ورهرام درباره این ایراد دهقی گفت: علت به وجود آمدن این ایراد در کتاب از کوتاهی من بود. بنا بود که در فایلی نهایی، آن مطالب تفصیلی به کتاب اضافه شود اما به دلیل ناهماهنگی هایی که پیش آمد در نهایت کتابی که منتشر شد فاقد آن مباحث بود. پس از دهقی نوبت به ابوالفضل خطیبی رسید تا با ذکر خاطره ای از نخستین دیدارش با نویسنده کتاب و اشتیاق و علاقه و فضل او در زمینه شاهنامه پژوهی بگوید: من سطر به سطر کتاب را خواندم و مطالب آن را تایید می کنم و در کلاس هایم هم آن را به عنوان یک مرجع مناسب برای آشنایی با حماسه ملی ایران معرفی خواهم کرد. کتاب های مربوط به شاهنامه غالبا انشاست ولی این یک کتاب تحقیقی به معنای دقیق کلمه است. در صد صفحه نوشته شده ولی هر صفحه آن بحث برانگیز است و اگر ایرادی هم به کتاب وارد است به دلیل کم کاری یا بی اطلاعی نویسنده نیست. در مورد شاهنامه مباحثی وجود دارد که صد یا صدوپنجاه سال است محل ایراد و اختلاف است و در نهایت هر کتابی که به این مباحث بپردازد به نتیجه قطعی نخواهد رسید و همواره بحث و ایراد درباره نحوه پرداختن اثر به آن مباحث وجود خواهد داشت. ابوالفضل خطیبی این شاهنامه پژوه گفت: فهم شاهنامه بدون آشنایی با زبان های فارسی میانه و باستان و فرهنگ آن ممکن نیست. شاهنامه با یک واسطه به متن پهلوی می رسد و به شدت متاثر از فرهنگ های ایران پیش از اسلام است. به همین دلیل نمی شود بی درکی از آن فرهنگ ها به درک شاهنامه نائل شد. اینکه نویسنده کتاب فارغ التحصیل دکترای رشته فرهنگ و زبان های باستانی است در فهم و درک او از شاهنامه موثر بوده است و فارغ التحصیلان و استاد ادبیات نیز برای درک بهتر شاهنامه نباید از مطالعه زبان هایی نظیر پهلوی غافل شوند. خطیبی همچنین گت: نام کتاب ابهام برانگیز است. بهتر این بود از عناوین نظیر مقدمه ای بر... یا مدخلی بر... استفاده شود تا این تصور به وجود نیاید با قطعه ای از یک دانش نامه مواجه هستیم. در عین حال نویسنده مطالب کتاب را با قدرت و تسلط بیان کرده است. به عنوان نمونه چارچوب های تمایزی که میان حماسه و اسطوره طرح می کند خوب و درست و الهام بخش است. وی با اشاره به این نکته که نویسنده به درستی بیان کرده است ما مباحثمان درباره حماسه را از غربیان گرفته ایم گفت: اینکه عده ای اصرار دارند ما خودمان پیش از غربی ها همه چیز را داشته ایم اصرار بی جا و غلطی است. می گویند پیش از آنکه غربی ها به تصحیح انتقادی متون رو بیاورند حمدالله مستوفی پنجاه نسخه را کنار هم گذاشته و شاهنامه را تصحیح انتقادی کرده است. حتی یک نفر مدتی پیش با من تماس گرفت و گفت نسخه شاهنامه دکتر خالقی مطلق رونویسی شاهنامه حمدالله مستوفی است. من به شخصه ابیات متعددی از نسخه شاهنامه حمدالله مستوفی را بررسی کرده ام و هیچ معجزه ای در آن ندیده ام. پر از غلط و بدخوانی و افتادگی و اضافه است و هیچ ربطی به تصحیح انتقادی هم ندارد. این شاهنامه پژوه همچنین با ذکر این نکته که عده ای به فردوسی انتقاد می کنند چرا برخی از حماسه های موجود در زمان خودش را از شاهنامه بیرون گذاشته است گفت: اینها لابد تصوری از محدودیت زمانی ای که انسان با آن مواجه است ندارند. نبوغ فردوسی در گزینش بهترین کتاب برای به نظم درآوردن بود. در متنی که فردوسی به نظم درآورده است یکپارچگی تاریخی و سیاسی ایران را می شود دید و این بسیار ارزشمندتر از به نظم درآوردن اثری نظیر گشتاسب نامه است که تنها بخشی کوچک و محدود از یک حماسه را بیان می کند. خطیبی در بخش دیگری از سخنانش گفت: نویسنده بیان کرده است نسبت پادشاهان اشکانی نظیر گودرز و گیو با پهلوانان شاهنامه چیزی بیش از تشابه اسمی نیست. ولی این درست به نظر نمی رسد. اگر شباهت نام شاهان اشکانی با پهلوانان شاهنامه تصادفی بود جزئیاتی که نشان دهنده غیرتصادفی بودن این شباهت است نباید مشاهده می شد. در کتیبه بیستون مشاهده می کنیم که گیو پادشاه اشکانی فرزند گودرز است و در شاهنامه گودرز فرزند گیو است. این شباهت نمی تواند تصادفی باشد. در انتهای جلسه نویسنده کتاب در پاسخ به این ایراد خطیبی گفت: شاید ایجاز مخل کتاب باعث شده باشد من نتوانم بحث را به خوبی بیان کنم. مسئله این بود که با وجود شباهتی که در نام ها وجود دارد روند تاریخی ای که بر پادشاهان اشکانی گذشته ربطی به روندی که در شاهنامه مشاهده می کنیم ندارد. گودرز اشکانی شخصیت مثبتی نیست در صورتی که گودرز شاهنامه یکی از شخصیت های مثبت است. در پاسخ به این سخن، خطیبی گفت: همانگونه که پژوهشگرانی نظیر مرحوم شهبازی گفته اند، از جمله خاندان هایی که در حفظ و انتقال حماسه ملی ایران نقش داشته اند خاندان کارن یا قارن بوده اند که خود را بازمانده اشکانیان می دانسته اند و طبیعی است که روایت آنها از گودرز و گیو روایتی مثبت باشد و جنبه انتقادی نداشته باشد. به همین دلیل اینکه عملکرد گودرز تاریخی ربطی به عملکرد گودرز شاهنامه ندارد دلیلی بر این نیست که شباهت آن گودرز و این گودرز در حد اسم است. خطیبی همچنین با اشاره به آنچه کتاب درباره خاستگاه پهلوانان سیستان و روایت هایی سکایی ذکر کرده است گفت: سخن درباره خاستگاه این روایت ها بسیار بغرنج است. دو ایده در این زمینه طرح شده، یکی اینکه این روایتها بومی سیستان بوده و پیش از ورود سکائیان به این سرزمین نیز وجود داشته و دیگر اینکه سکائیان بوده اند که این روایت ها را با خود به سیستان آورده اند. در این میان من به ترکیبی از این دو نظر اعتقاد دارم. مسئله و مشکلی که هست این است که از آنچه از سکائیان برای ما باقی مانده است، چیزی که ربطی به خاندان رستم داشته باشد به دست نمی آید و از اساس همین موضوع است که اختلافات را پدید آورده است. او همچنین با بیان این نکته که نویسنده معتقد است فره گرشاسب به خاندان رستم رسیده است گفت: من با این نظر مخالفم. هیچ نشانه ای در هیچ منبعی وجود ندارد که فره گرشاسب منتقل شده باشد. در انتهای نشست، ورهرام در پاسخ به این ایراد گفت: آنچه مدنظر من بوده نه انتقال واقعی فره، که تلقی عموم از این مقوله است. به این معنا که گویی چنان که فره ایزدی به شاهان کیانی منتقل می شده است، چیزی شبیه به فره نیز برای پهلوانان وجود داشته که نسل به نسل و پشت به پشت منتقل می شده است. نکته این است که تا بعد از اسلام و حتی تا زمان قاجار نیز می توانیم مشاهده کنیم که برخی خود را منتسب به رستم می کرده اند و مدعی بوده اند که توان خود را از او به ارث دارند. این چیزی شبیه به انتقال فره است. اگر چه خود فره نیست و شاید همان ایجاز مخل کتاب باعث شده است که من نتوانم بحث را به خوبی منتقل کنم. خطیبی همچنین با آنچه که درباره نسبت عرفان و شاهنامه در کتاب آمده همدلی نشان داد. او گفت: پرداختن به این بحث لازم است اما اینکه در یک کتاب 100 صفحه ای 10 صفحه را به این موضوع اختصاص دهیم چندان درست نمی نماید. ما باید بدانیم عرفان و حماسه دو گونه جدا هستند و با تحلیل یک ژانر با ابزار یک ژانر دیگر ما را به جایی جز خیالبافی نمی رساند. به همین دلیل من به چیزهایی نظیر حماسه عرفانی اعتقاد ندارم. در ادامه این نشست فرزانه گشتاسب نیز به بیان نظرات خود درباره کتاب پرداخت. او گفت: کتاب هم از نظر علمی و هم نثر پخته است. تسلط نویسنده بر موضوع آشکار است. کپی برداری نیست و زیاد گویی ندارد. این کتاب بعد از کتاب حماسه سرایی در ایران صفا یک طرح موضوع جدی دوباره درباره حماسه است. فرزانه گشتاسب وی افزود: تعریف حماسه امر دشواری است. یکی از دلایل این دشواری مبهم بودن حد و مرزهای این ژانر با ژانرهای دیگر است که باعث خلط حماسه با عرفان یا تاریخ و می شود. علت دیگر دشواری نیز ترجمه ای و تطبیقی بودن تعریف حماسه در ایران است. به گفته گشتاسب تذکر مهم ورهرام در این کتاب این است که تعریف و طبقه بندی ژانر در یک فرهنگ مختص همان فرهنگ است. شاید تعریفی که در اروپا مناسب می نماید در فرهنگی نظیر ایران مناسب نباشد و ابهام برانگیز باشد. به همین دلیل ما باید به سراغ تعریف های برآمده از فرهنگ خودمان از مقوله هایی نظیر حماسه باشیم. او گفت: کاش ورهرام به ذکر این نکته که ما باید تعریف مبتنی بر فرهنگ خودمان از حماسه داشته باشیم بسنده نمی کرد و تعریف خود از حماسه را ارائه می داد. گشتاسب در ادامه مباحث خود نکاتی درباره نسبت حماسه با عرفان و آثاری نظیر سرود مروارید که می توان آن را یک حماسه عرفانی پارتی تلقی کرد و... ارائه کرد. پس از آن نیز ورهرام به برخی از ایرادها و پرسش های منتقدان پاسخ داد و جلسه با پرسش های حضار و پاسخ های نویسنده و منتقدان به پایان رسید.