خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 9 شهريور 1398 ساعت 10:36 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/280123/عصر-ناصری-زنانی-خاطراتشان-سفر-مکه-نوشته-اند -------------------------------------------------- به مناسبت آخرین روز ذی‌الحجه سال 1440 هجری قمری عنوان : عصر ناصری و زنانی که خاطراتشان را از سفر به مکه نوشته‌اند سفرنامه‌‌‌های زنان قاجار نشان از وضعیت اجتماعی جامعه است -------------------------------------------------- سفرنامه­‌ها یکی از منابع اصلی برای نگارش تاریخ است. در سفرنامه­‌ها به انبوهی از اطلاعات مهم دست خواهیم یافت که حاصل تفاوت نوع نگاه سفرنامه‌نویسان و مورخان است. اگر نویسنده سفرنامه زن باشد به دلیل نوع نگاه، دقت و ظرافت در ثبت جزئیات امور این اهمیت دو چندان خواهد شد. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، سفرنامه ها یکی از منابع اصلی برای نگارش تاریخ است. از دوره قاجار سفرنامه نویسی و نگارش خاطرات به یک جریان فراگیر تبدیل شد که افزون بر مقامات سیاسی، بازرگانان، شاه، درباریان، حتی زنان نیز به نگارش آن روی آوردند. زنان به عنوان نیمه مغفول مانده در طول تاریخ ایران از یک سو، کمتر به نوشتن پرداخته اند و از سوی دیگر نیز کمتر مورد توجه مورخان قرار گرفته اند. تا پیش از انقلاب مشروطه خواندن و نوشتن از سوی زنان رایج نبود. در این میان سفرنامه هایی که از سوی زنان به رشته تحریر درآمده، حائز اهمیت دو چندان است. زنان بنا به نگاه غالب در تاریخ ایران و رواج تواریخ درباری و سیاسی، مورد غفلت واقع شده و خود آنها نیز مجالی برای ظاهر شدن در کسوت یک تاریخ نگار و یا نویسنده را نداشتند اما پس از تحولاتی که به دنبال آشنایی با دنیای غرب، رفت و آمد ایرانیان به کشورهای خارجی، ترجمه آثار اروپایی، گسترش انجمن ها و مدارس روی داد، زنان به فعالیت در عرصه های فرهنگی، اجتماعی و بعضا سیاسی روی آوردند و برخی از آنان نیز به نگارش خاطرات و سفرنامه پرداخته و آثاری از خود به جای گذاشتند. آشنایی جدی ما با مظاهر تمدنی جدید در دوره ناصری بود اما جامعه با چالش های جدی در حوزه روابط اجتماعی و فرهنگی مواجه بود. زنان هنوز حق خواندن و نوشتن را نداشتند و حتی در دوره مشروطه که آزادی های فراوانی به نسبت عصر ناصری وجود داشت، به مکتب رفتن زنان همچنان مخالفان سرسختی داشت. علاوه بر نگاه سنگین اجتماعی، خانواده ها نیز با این مسائل ناآشنا بودند و از این کار جلوگیری می کردند. در اینجا با سفرنامه هایی سروکار داریم که دارای حاشیه های تحقیقی بسیار سودمندی هستند که شاید نتوان به آسانی به همه آن در جای دیگری دست یافت. انبوهی از اطلاعات جغرافیایی و تاریخی در مورد افراد و منازل بین راه ارائه می دهد که نشان از فرهیختگی و دانش آن هاست. برای پی بردن به اهمیت این سفرنامه ها و نویسنده آن ها باید به بافت و بستر اجتماعی زمان این سفر نامه ها نگاهی بیندازیم. حال از زاویه ای دیگر به این موضوع نگاه کنیم. مسافرت به ویژه مسافرت های طولانی، با خطرات متعددی روبه رو بوده است. وسایل حمل و نقل بسیار کم بوده و راه های ارتباطی ناامن بودند. راهزنی و دزدی در اکثر مناطق و راه های ایران وجود داشت. عمال حکومتی تعدیات متعددی به مردم عادی و مسافران داشتند. این موارد مربوط به داخل ایران بود و برای خارج از ایران با مشکلات بیشتری مواجه بودند. زبان ارتباطی با دیگران فرق می کرد. اگر چه تهیه آذوقه و اسباب مسافرت در داخل ایران و در نزدیکی مرزها صورت می گرفت اما در خارج از ایران تهیه ملزومات سفر به سختی انجام می شد. مسافران در بسیاری از موارد با قحطی و گرانفروشی مواجه بودند. همه اینها و مسائلی دیگر، سبب می شد تا مسافرت های غیرضروری نه تنها برای مردان در داخل مرزها کم باشد بلکه در خارج از مرزهای ایران به صورت بسیار محسوس کمتر شود. از سویی دیگر زنان برای هر امری در این دوره به اذن و اجازه شوهر یا پدر احتیاج داشتند و معمولا حتی به بازار رفتن آنها به همراه همسران یا پدرانشان است. کتاب سفرنامه همسر عمادالملک به مکه با عنوان فرعی روزنامه سفر خیریت اثر سرکار نوابه علیه عالیه حاجیه شاهزاده خانم به مکه مکرمه است. این شاهزاده خانم قاجاری سفر خود را از چهارشنبه بیست و یکم شعبان المعظم سال 1303ق شروع می کند و در یازدهم ذیحجه سال 1304 ق به طبس برمی گردد. نخست عنوان سفرنامه دختر مبارک میرزا و دوم سفرنامه همسر عمادالملک. با توجه به دلایلی، راه دوم برگزیده شد. مبارک میرزا اگرچه پسر محمود میرزا قاجار و در واقع نوه فتحعلی شاه است اما گویا در قم ساکن بود و به ویژه در دو دهه اواخر عمر خود به خدمات دولتی کمتر اشتغال داشت. از سویی دیگر عمادالملک برای مدت ها حاکم تون و طبس بود و ناصرالدین شاه در ازدواجش با این شاهزاده خانم دخیل بود. همسر عمادالملک بیش از هجده سال از ورودش به طبس می گذشت که تصمیم به این سفر می گیرد و در واقع در مدت این هجده سال، هیچ ملاقاتی با پدرش نداشته است و از آنجایی که مادرش نیز با او در طبس و در خانه عمادالملک زندگی می کرده، پدرش زن دیگری نیز اختیار می کند. لذا طبیعی است با توجه به این توضیحات برگزیدن عنوان همسر عمادالملک مناسب تر و گویاتر از دختر مبارک میرزا باشد. گردآورندگان این سفرنامه بر این باورند که سفرنامه همسر عمادالملک به چند دلیل دارای پیچیدگی های خاصی بود. نخست آنکه این سفرنامه توسط یک شاهزاده خانم قاجاری نوشته شده است که اگرچه اهل فضل و ادب بود؛ اما جمله های نامفهوم و اغلاط املایی فراوانی داشت. دوم اینکه میرزا محمدعلی موسوی که تحریر این سفرنامه را برعهده داشته است علاوه بر اینکه یک کاتب محلی است، چندان جایگاهی در میان کاتبان دوره قاجار ندارد. سومین ویژگی که اهمیت بسیار دارد، حاشیه هایی است که توسط ابوالقاسم عمادالممالک نگاشته شده و در بیشتر موارد به نوعی تصحیح انجام داده است. با وجود این، باز به موارد فراوانی برخواهیم خورد که نیاز به تصحیح دارد. کتاب سه روز به آخر دنیا سفرنامه شاهزاده خانم قاجاری دومین جلد از مجموعه سفرنامه های قدیمی زنان است که به کوشش نازیلا ناظمی از سوی نشر اطراف منتشر شده است. سه روز به آخر دنیا تنها ماجرای یک سفر زیارتی نیست، بلکه داستان یک زندگی است. زندگی یک زن درباری که لایه ای ناپیدا را آشکار می کند. نام او را نمی دانیم، چون در تمام کتاب هیچ وقت او را به نام خطاب نمی کنند، اما براساس نوشته خودش از اصل و نسبش به خوبی آگاهیم. او دختر شاهزاده مبارک میرزا، نوه شاهزاده محمودمیرزا و نوه فتحعلی شاه قاجار است و از سمت مادر نوه نادرشاه افشار محسوب می شود. این کتاب در آغاز به نسب نامه و اذن حضرت والا اشاره می کند. سپس در چهار فصل به بی تماشا نبود، قطعه ای از جهنم، عمارت روی ناف حوا است، نه صدای شتری و نه تعال عربی می پردازد. در پایان نیز حاشیه ابوالقاسم عمادالملک بر سفرنامه شاهزاده خانم آمده است. شاهزاده خانم قاجاری زنی است باسواد، آشنا به شعر و ادبیات، هنرمند و قطعا زیبا؛ چون آوازه اش به ناصرالدین شاه می رسد و در پانزده سالگی به نامزدیِ شاه درمی آید. این نامزدی به انجام نمی رسد و آن طور که خودش می نویسد بغض بزرگان مانع گردیده پس از سه سال نامزدی به هم می خورد و شاهزاده خانم در سن هجده سالگی به دستور ناصرالدین شاه به عقد عمادالملک حاکم پنجاه و چند ساله بسیار ثروتمند و معتبر تون و طبس درمی آید. پس از چند سال دشمنی های زنان دیگر عمادالملک و مرگ دو برادرش و دلتنگی های شاهزاده خانم او را به عزیمت به مکه و عتبات مصمم می کند. سفرنامه شاهزاده خانم با ورود زائران به کشتی و سپس در راه بازگشت که از مسیر جبل اتفاق می افتد، رنگ و بویی دیگر پیدا می کند. ازدحام مسافران و به گِل نشستن های مکرر کشتی و بدتر از همه مرگ و میر زائران و انداختن اجساد به دریا تا حمله راهزنان به کاروان در راه جبل، چنان دقیق و شفاف توسط شاهزاده خانم توصیف شده که می توان تمام آن وقایع را بسیار واضح در ذهن مجسم کرد. استفاده درست و به موقع مولف از شعر، ضرب المثل و طنز و ذکر وقایع تاریخی با نثری ساده و روان را باید از جمله دلایل جذابیت سفرنامه دانست. در آخرین صفحه سفرنامه، یادداشتی به قلم ابوالقاسم عمادالممالک پسر محمدباقر عمادالملک، همسر شاهزاده خانم به تاریخ 1317 هجری وجود دارد که در آن تصریح می کند این سفرنامه، روزنامه سفر حاجیه شاهزاده خانم به مکه معظمه است که به قلم خود شاهزاده خانم نوشته شده است. از سویی در انتهای سفرنامه آمده که این نسخه به دستور شاهزاده خانم توسط میرزا محمدعلی الموسوی به تاریخ ذیقعده 1317 هجری قلمی شده است. کتاب چادر کردیم رفتیم تماشا سفرنامه عالیه خانم شیرازی همزمان با حکومت ناصرالدین شاه نگاشته شده است. این کتاب با ویرایش زهره ترابی از سوی نشر اطراف منتشر شده است. سفرنامه عالیه خانم شیرازی همزمان با حکومت ناصرالدین شاه نگاشته شده است. در بخش اول نویسنده در مورد شروع سفرش از کرمان، رفتن به بمبئی و سختی ها و ماجراهای سفر حج و عتبات می نویسد. در بخش دوم با پایان سفر حج و رسیدن به تهران نوع نگارش سفرنامه تغییر می کند. عالیه خانم شیرازی مدتی طولانی در دربار ناصری می ماند. روزنگاری های دقیق نویسنده به عنوان یک غریبه از دربار ناصری، تصویر خواننده از وضعیت حاکمیت در آن دوره را کامل می کند. اطلاعات ما از زندگی پادشاهان قاجار به طور معمول از نوشته های نزدیکان شاه به دست می آید اما نویسنده این سفرنامه از آشنایان دور خانواده شاه بوده و به خاطر سکونت در کرمان مراوده زیادی با آن ها نداشته است. به همین دلیل آنچه در این برخورد از دربار و حرمسرای ناصرالدین شاه دیده و نوشته با روزنگاری های دیگری که خوانده ایم متفاوت است. یادداشت های علویه خانم از او تصویر زنی شجاع، مستقل و جسور را ساخته که بدون همراهی شوهر و فرزندان عازم سفری سخت و طولانی شده برای به دست آوردن آنچه می خواسته گاهی با مردان جنگیده گاهی وارد مذاکره شده و گاهی راهش را جدا کرده است. عالیه خانم شیرازی با بزرگان و افراد سرشناس آشنایی داشته و در سفرش با آن ها دیدار کرده است. در سامرا به خانه میرزای شیرازی می رود و در تهران مهمان ناصرالدین شاه می شود. جنگی شاه، پسر آقاخان محلاتی در بمبئی برایشان گاری می فرستد و نصیرلشکر در کرمانشاه از او پذیرایی می کند. با بررسی این سه سفرنامه دوره قاجار به این نتیجه می رسیم که روایت هایی که در سفرنامه ها به نسل های بعد و عمدتاً پژوهشگران تاریخ منتقل می شود، آنها را قادر می سازد تا در پژوهش های خود، به مسائل کمتر مورد توجه اجتماعی، فرهنگی و گاه اقتصادی بپردازند. نگاه از بیرون سفرنامه نویسان به مسائلی که برای مورخان معاصر، عادی تلقی می شود، حائز اهمیت است. شاید بتوان گفت در سفرنامه ها به انبوهی از اطلاعات مهم دست خواهیم یافت که حاصل تفاوت نوع نگاه سفرنامه نویسان و مورخان است. حال اگر نویسنده سفرنامه زن باشد به دلیل نوع نگاه، دقت و ظرافت در ثبت جزئیات امور، این اهمیت دو چندان خواهد شد.