خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 15 خرداد 1398 ساعت 8:00 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/276493/تحقیقات-بنیادی-درباره-پانزده-خرداد-هنوز-ناقص -------------------------------------------------- نکاتی پیرامون کتاب‌شناسی پانزدهم خرداد 1342 عنوان : تحقیقات بنیادی درباره پانزده خرداد هنوز ناقص است کمیّت چشم‌گیر آثار، به کیفیتی چشم‌گیر منجر نشده است -------------------------------------------------- بیش از سیصد کتاب و دوهزار و پانصد مقاله در مورد پانزده خرداد منتشر شده، اما آنچنان که پیداست، بنیادی‌ترین تحقیقات در این زمینه هنوز رنگ کامل شدن را به خود ندیده‌اند. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ قیام 15 خرداد 1342 و وقایعی که منجر به آن شد و نیز تبعات پس از آن، از جمله مورد توجه ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران، نزد نویسندگان و پژوهشگران حوزه تاریخ معاصر بوده است؛ به گونه ای که چندین موسسه پژوهشی و در راس آنها دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری، آثار متعددی در زمینه این رویداد منتشر کرده اند. حجم آثار منتشر شده درباره 15 خرداد به گونه ای است که در سال 1375 مرکز اسناد انقلاب اسلامی کتابی مختص به کتاب شناسی آثار مرتبط با 15 خرداد تا سال 1373 منتشر کرده بود و پس از آن نیز فهرست هایی برای کتاب شناسی پانزده خرداد منتشر شده است. در کتاب شناسی پانزده خرداد که در سال 1375 توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر شده بود، تعداد آثار منتشر شده در این زمینه این گونه احصا شده بود: 195 کتاب و 1116 مقاله که قریب به اتفاق آنها در سال های پس از انقلاب، تا سال 1373 منتشر شده بودند. یکی دیگر از آثاری که به مقوله کتاب شناسی پانزدهم خرداد می پردازد، مقاله ای با نام راهنمای مطالعاتی قیام 15 خرداد 1342 است که حسین گودرزی و عیسی زارعی آن را در شماره 40 فصلنامه مطالعات تاریخی، در بهار 1392 منتشر کرده اند. این مقاله به کتاب شناسی آثار این حوزه از سال 1374 تا 1391 اختصاص دارد و بر مبنای آن، در این بازه زمانی در این موضوع 1374 اثر شامل 85 کتاب و 1289 مقاله منتشر شده است. از خصوصیات مقاله گودرزی و زارعی آن است که کتاب ها و مقالات منتشر شده را بر مبنای محورهای موضوعی تفکیک کرده اند. این دو محقق شانزده محور را مشخص کرده اند و آثار را در چارچوب این محورها بخش بندی کرده اند. از میان محورهای مورد بررسی، 410 اثر به آثار عمومی مربوط به قیام پانزده خرداد، 164 اثر به ارتباط میان حکومت پهلوی و پانزده خرداد، 145 اثر به نقش و جایگاه قیام پانزده خرداد در انقلاب اسلامی، 76 اثر به نسبت امام خمینی و قیام پانزده خرداد و 70 اثر به مباحث اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مرتبط با این موضوع اختصاص دارد. بر مبنای مقاله مورد بحث، عمده ترین مباحث اجتماعی مورد توجه نویسندگان و تحلیل گران حوزه مورد بررسی، بسترهای شکل گیری و ریشه ها و زمینه های نهضت، روند شکل گیری قیام، جایگاه قیام پانزده خرداد در میان جنبش های اجتماعی معاصر ایران، آغاز مبارزه مبتنی بر تعامل دین و سیاست و مباحثی دیگر از این دست بوده است. در باب نقش امام خمینی(ره) در رویداد پانزده خرداد هم مباحثی چون اندیشه شناسی و بازشناسی رفتار و نقش امام در خلق جنبش و هدایت آن، بررسی سیر تاریخی رفتار امام در این جنبش، مواجهه امام با جنبش ها و جریان های فعال در آن برهه و عرصه، برخوردهای رژیم پهلوی با امام و نیز بیانات و مواضع امام خمینی(ره) در باب پانزده خرداد مباحث مورد توجه نویسندگان هستند. اما در این میان از جمله آثار شاخصی که در این دوره در باب پانزدهم خرداد منتشر شده است، آثاری است که به ثبت تاریخ شفاهی این دوره و روزشمار حوادث جنبش 15 خرداد اختصاص داشته است. در زمینه تاریخ نگاری و روزشمارنگاری قیام پانزده خرداد، 39 اثر شامل 13 کتاب و 26 مقاله ارائه شده که شاخص ترین آنها اثری است با عنوان روزشمار 15 خرداد. روزشمار پانزده خرداد یکی از مجموعه های پژوهشی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری است که بنا به گفته میرزاباقر علیان نژاد، مسئول واحد تدوین تاریخ دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، بنا بوده است در 22 مجلد منتشر شود. مطابق با فهرست منتشر شده توسط انتشارات سوره مهر که ناشر این مجموعه اثر است، تاکنون 9 جلد از این مجموعه منتشر شده است که 3 جلد آن مربوط به سال 1340، 3 جلد مربوط به سال 1341 و 3 جلد نیز مربوط به سال 1343 است. مجلدات اول این مجموعه وقایع مرتبط با این قیام را از ابتدای سال 1340 تا انتهای پائیز این سال بررسی می کند و به گفته احد گودرزیانی نویسنده مجلدات اول مجموعه، جلد چهارم این اثر که مربوط به زمستان سال 1340 است نیز مرحله ویرایش نهایی را پشت سر گذاشته است. هر یک از مجلدات اولیه این اثر به یکی از فصل های سال 1340 و وقایعی که در نهایت به قیام 15 خرداد 1342 انجامید در آن فصل سال 1340 مرتبط است. به عنوان نمونه در فصل اول کتاب با مباحثی از این دست مواجه می شویم: رحلت آیت الله بروجردی و توجه به شناسایی مرجع تقلید جانشین؛ اعتراض و تظاهرات و اعتصاب دانشجویان، معلمان، کارمندان و کارگران؛ انتقال سمت نخست وزیری از جعفر شریف امامی به علی امینی؛ انحلال دو مجلس سنا و شورای ملی؛ تأسیس نهضت آزادی ایران و جلسات جبهه ملی؛ بازداشت چهره های نظامی به اتهام فساد مالی و آغاز اجرای قانون اصلاحات ارضی. روزشمار پانزده خرداد، در کنار مجموعه ای دیگر از دفتر ادبیات و انقلاب اسلامی حوزه هنری، عمده ترین مجموعه آثاری هستند که درباره این واقعه تاریخی منتشر شده است. مجموعه ای که خاطرات پانزده خرداد نام دارد و تدوین آن از دهه هفتاد آغاز شده است. به گفته علی باقری که مسئولیت پروژه تدوین این کتاب ها با او بوده است، روند گردآوری و تدوین این مجموعه از سال 1371 و در پی تصمیم حوزه هنری برای ورود به حوزه سریال سازی در زمینه پانزده خرداد آغاز شده است. این مجموعه به صورت آرشیوی تصویری از گفت وگو با کسانی که در جریان وقایع مرتبط با پانزده خرداد حضور مثبت یا منفی داشته اند آغاز شده و طی چندین سال، پس از گردآوری فیش های متعدد و انجام مصاحبه های مختلف در شهرهای مختلف ایران، این مصاحبه ها در دفتر ادبیات انقلاب اسلامی که در آن زمان زیر نظر هدایت الله بهبودی اداره می شده است، پیاده و به شکل کتاب تدوین و منتشر شده است. باقری در گزارشی که از طرح پانزده خرداد ارائه داده است، کتاب های منتشر شده در این مجموعه را این گونه فهرست می کند: در اولين اقدام ، خاطرات 15 خرداد شيراز به عنوان اولين جلد از مجموعه و به عنوان اولين محصول پروژه منتشر گرديد و مجلدات بعدي عبارت بود از: خاطرات 15 خرداد (تهران )، خاطرات 15 خرداد (تبريز)، قسمت اول ، 1374; خاطرات 15 خرداد (قم )، 1374; خاطرات 15 خرداد (شيراز)، دفتر دوم ، 1375; خاطرات 15 خرداد (تبريز)، قسمت دوم ، ج 3، 1375; خاطرات 15 خرداد (بازار)، ج 4، 1375; خاطرات 15 خرداد، دفتر پنجم ، 1376; خاطرات 15 خرداد، دفتر ششم ، 1376; خاطرات 15 خرداد، دفتر هفتم ، 1378; خاطرات 15 خرداد، دفتر هشتم ، 1378; خاطرات 15 خرداد، دفتر نهم ، 1378. آنچنان که از سخنان باقری پیداست، بنا بوده است تعدادی از مصاحبه های انجام شده در این پروژه، نظیر گفت وگو با حبیب الله عسگراولادی، اسدالله بادامچیان، علی اکبر محتشمی و... به صورت مستقل از مجموعه به صورت کتاب منتشر شوند، ولی گویا این آثار همچنان در بایگانی واحد تاریخی شفاهی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی هستند و منتشر نشده اند. این اتفاقی است که برای برخی از مجلدات روزشمار پانزده خرداد نیز رخ داده است. به عنوان نمونه همان گونه که گفته شد، مجلد چهارم از روزشمار سال 1340، در آخرین اعلام مولف، در سال 1390 آخرین مراحل ویرایش را طی می کرده است ولی اثری از نام این کتاب در فهرست کتاب های منتشر شده سوره مهر و همچنین آثار ثبت شده در کتابخانه ملی و خانه کتاب مشاهده نمی شود. بنا بر آنچه در این گزارش آمد، آثار منتشر شده در ارتباط با پانزده خرداد 1342 از تنوع و تکثر بسیار چشم گیری بهره می برد. بیش از سیصد کتاب و دوهزار و پانصد مقاله در طول سال های پس از این واقعه در مورد آن منتشر شده است، اما آنچنان که پیداست، بنیادی ترین تحقیقات در این زمینه هنوز رنگ کامل شدن را به خود ندیده اند. یکی دیگر از بحران های موجود در زمینه این آثار، کلیشه ای بودن اکثر قریب به اتفاق موضوعات و نحوه پردازش کتاب هاست. شاید با وقوف به ابعاد این کتابشناسی، نویسندگان تازه نفس بتوانند جوانب کمتر دیده شده این رخداد را نیز مدنظر قرار دهند و آثاری بدیع در این زمینه منتشر کنند تا کمیّت چشم گیر آثار منتشر شده درباره پانزده خرداد، به کیفیتی قابل قبول نیز بینجامد.