خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 17 بهمن 1397 ساعت 20:16 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/271704/مشرب-فلسفی-آیت-الله-جوادی-آملی-مبتنی-آثار-ابن-سینا-فارابی -------------------------------------------------- مهدی محقق: عنوان : مشرب فلسفی آیت‌الله جوادی آملی، مبتنی بر آثار ابن‌سینا و فارابی است -------------------------------------------------- رئیس هیات مدیره انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در آئین گرامیداشت آیت‌الله جوادی آملی، گفت: مشرب فلسفی آیت‌الله جوادی آملی، مبتنی بر آثار ابن‌سینا و فارابی است که استوانه‌های مکتب مشاء هستند. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مهدی محقق؛ رئیس هیات مدیره انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در آئین گرامیداشت آیت الله جوادی آملی در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، بیان کرد: آیت الله جوادی آملی از همان شهری برخاسته که مفسر و مورخ بزرگ عالم اسلام محمدبن جریر طبری برخاسته است. خوشبختانه ایشان در محضر استادان بزرگی همچون شیخ محمدتقی آملی، میرزا ابوالحسن شهرانی و شیخ مهدی الهی قمشه ای درس خوانده است. آیت الله جوادی آملی علاوه بر معلومات و اطلاعات وسیعی که دارد در زمینه فلسفه، کلام و تفسیر قرآن نیز جایگاه ویژه ای دارد. ایشان در همه این زمینه ها و علوم قرآنی منحصر به فرد است گذشته از معلومات اخلاق استاد نیز سرآمد است. وی ادامه داد: ایشان هم مدرس، هم محقق و هم متواضع و دارای اخلاق حسنه است. مشرب فلسفی آیت الله جوادی آملی، مبتنی بر آثار ابن سینا و فارابی است که استوانه های مکتب مشاء هستند. بر آثار سهروردی هم تسلط دارد و این سیر ادامه پیدا می کند تا به حکمت متعالیه می رسد که پیشوایان آن ملاصدرا، میرداماد و در ادامه بزرگانی همچون حاج ملاهادی سبزواری و در عصر معاصر مرحوم مطهری و جوادی آملی هستند. این مکتب ادامه پیدا کرد و از امتیازات کشور ما محسوب می شود. در حالی که فلسفه در بسیاری کشورها حرام است، در این زمینه ما محیط بازی داریم و حتی علامه طباطبایی فیلسوف و مفسر قرآن بود. مرحوم امام خمینی نیز فیلسوف و مدرس فقه و اصول بودند. این همه از برکت مکتب ائمه اطهار است که مکتب حکمت متعالیه در کشور ما به وجود آمد. در قرآن کریم حکمت متعالیه با خیر کثیر بیان شده است. آیت الله جوادی آملی یک شخصیت هویت بخش است سید رضا صالحی امیری نیز در ادامه این آئین با اشاره به اینکه وجود شریف آیت الله جوادی آملی نیاز امروز و ضرورت فردای جامعه ایران است، گفت: اگر امروز در جامعه با پدیده ای به نام شکاف نسلی مواجه شده ایم که نسل جدید آنگونه که باید نتوانسته با نسل گذشته ارتباط معنوی داشته باشد وجود آیت الله جوادی آملی می تواند این شکاف را پرکند و به نیازها پاسخ دهد. جوان امروز ما نیازمند بازشناسی شخصیتی مثل ایشان است. وی در بیان چند ویژگی شاخص شخصیتی آیت الله جوادی آملی افزود: ایشان یک شخصیت هویت بخش است. بنیان های معرفتی، فرهنگی، اخلاقی و فرقه ای جامعه چیزی است که نظام سیاسی و اقتصادی بر آن بنا شده و بدون شک یکی از بنیان های این جامعه آیت الله جوادی آملی است. از این منظر ایشان حق حیات بر گردن جامعه دارد. دومین ویژگی، انسجام بخشی و انسجام آفرینی است در جامعه ای که با نحله های متفاوت مواجهیم در این شرایط پرتنش نیازمند شخصیت های اجماع ساز هستیم و بدون شک ایشان یک شخصیت اجماع آفرین است و می تواند به عنوان محور انسجام ملی، دینی و معرفتی در جامعه مطرح باشد. در جامعه ای که نحله های مختلف با هم مناقشه دارند نیازمند انسان های بزرگی هستیم که همه برگرد او جمع شوند و در جامعه کنونی ایران بعد از مقام معظم رهبری مطمئنا آیت الله جوادی آملی چنین ویژگی ای داراست و می تواند در تنگناها به عنوان منجی وارد صحنه شود. رئیس کمیته ملی المپیک بیان کرد: سرمایه نمادین یک ملت، دیگر خصیصه ای است که می توان درباره آیت الله جوادی آملی نام برد. ایشان نه فقط سرمایه امروز ما بلکه سرمایه نسل های بعد نیز هست و سرمایه نمادین عامل اعتماد آفرینی است و ملت به این سرمایه اعتماد می کند. این سرمایه نمادین به اسطوره تبدیل می شود. دیگر ویژگی شاخص ایشان، خلاقیت و نوآوری در عرصه های مختلف فقهی، دینی، تفسیری و اخلاقی است. ما نیازمند چنین شخصیت هایی هستیم که از حوزه خلاقیت و نوآوری تراوش کند. آیت الله جوادی آملی چشمه جوشانی است که اگر به خوبی به نسل جدید معرفی شود همه می توانند از معرفت دینی و فکری ایشان سیراب گردند. پنجمین ویژگی نیز نگرش تشکیلاتی و سیستمی است ایشان از یک مرکز پژوهشی و علمی برخوردار است که اندیشه و قدرت فکری اش را در اقصی نقاط دنیا منعکس می کند. قرآن و فرهنگ قرآنی میراث بزرگ آیت الله جوادی آملی است عبدالله جوادی آملی، رئیس بنیاد علوم وحیانی اسراء و فرزند آیت الله جوادی آملی نیز به عنوان سخنران پایانی این آئین بیان کرد: آیت الله جوادی آملی مراتب تقدیر و سپاس خود را از همه بخش هایی که این آئین را برپا داشته اند تقدیم می کند. از آنجا که این انجمن به نام انجمن آثار و مفاخر فرهنگی می خواهم به این نکته اشاره کنم همه اموری که مولفه عمده و اساسی در فرهنگسازی هستند اعم از علم و اخلاق و حکمت و عرفان با یک نگرش فرهنگسازی در اندیشه ایشان وجود داشته و دارد. همواره این دغدغه در وجود آیت الله وجود داشته که این علوم را به سطح جامعه برساند همیشه فرهنگ عمومی و توده مردم مورد توجه استاد بوده است و بسیاری از معضلات و پیچیدگی های علمی و ... با دانش و بینش ایشان برطرف شده است. وی ادامه داد: یکی از کارهای ارزشمند ایشان این بود که پیچیدگی هایی را که برسر راه فهم و پیشرفت علم بود را کنار زد. به عقیده ایشان در هر علمی قلمی به زمین گذاشته شده باید آن قلم را برداریم استاد همواره سعی داشته علم را چند گام به جلو ببرد و آن علم را ناظر به توسعه جامعه قرار دهد. در این 40 سال قرآن و فرهنگ قرآنی میراث بزرگی است که آیت الله از خود به جای گذاشته است اما این کار صرف یک تفسیر و غنای دانش نبوده بلکه این دانش می رود که جامعه و نظام و اندیشه های بشری را در سطوح مختلف بسازد. عبدالله جوادی آملی در پایان گفت: آیت الله فرمودند قرآن سه نوع پیام دارد که آن ها را از خطاب های قرآنی می فهمیم گاهی مخاطب جامعه انسانی، گاهی منطقه توحیدی است ولی بخش قابل توجه آیات الهی معطوف به بشریت است و مخاطبان جهانی دارد. قرآن کتاب بشری است که برای هدایت بشر آمده است. ایشان یک سامانه معرفتی را به نام عقلانیت بشری به عنوان بزرگترین میراث فهم عقلانیت وحیانی تقدیم جامعه کرده که اگر جامعه از این عقلانیت برخوردار شود ترقی خواهد یافت. حسن بلخاری، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دیگر سخنران این مراسم گفت: راغب اصفهانی در المفردات فی غریب القرآن و در تعریف حکم به عنوان یک اصطلاح قرآنی، ریشه و اصل آن را چنین تعریف می کند: حکم اصله مَنعَ منعأ لاصلاح یعنی اصل و حقیقت این واژه منع است با نیت اصلاح، به زبانی روشن، حکم یعنی مانع چیزی بودن تا به صلاح و اصلاح رسیدن. اما منع از چه و مانعیت از که؟ راغب سپس در تأیید و تأکید بر این معنا از لگام یا لجام در تعریف حکم استمداد می جوید: لگام را از آن رو حَکَمه گفته اند که سبب بازداشتن حیوان می شود: و منه سُمیت اللجام حَکَمه و نیز با لگام حیوان را باز داشتم: فقیل حکمته و حکمت الدابه منعها بالحکمه و احکمتها یعنی افسارش زدم. دلیلی دیگر مؤید معنای اول حکم است حکمت السّفینه [السفیه] و احکمتها دست های او را گرفتم یا به تعبیر زمخشری او را در کارش بصیرت و هوشیاری دادم (زمخشری، اساس البلاغه). بنابراین راغب از معنای منع به بازداشتن و نگاه داشتن می رسد که مجازاً بیانگر قوت و قدرت در حفظ یک چیز است و این معنا مبنای ورود راغب به شرح این کلمه در آیات قرآن است: فَیَنْسَخُ اللَّهُ مَا یُلْقِی الشَّیْطَانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللَّهُ آیَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (حج، ۵۲) که به معنای محکم کردن آیات قرآن است به دست حق تعالی. وی ادامه داد: واژه های متعدد دیگری نیز که از این ریشه ساخته شده و در قرآن به کار رفته اند، هم چون حکم به معنای قضاوت و داوری و نیز احکام به عنوان مفهومی در مقابل تفصیل و حکمت به عنوان خصیصه ای از درک و تشخیص (یا به عبارتی رسیدن به حق به واسطۀ علم و عقل) و حکیم یعنی آن که در کار خود متقن است و اتقان دارد.در باب مفهوم حکمت، آن هم با تأکید و تأمل بر دانایی و معرفت بحث خواهیم کرد اما نمی توانیم از آن معنای اول و بالذاتی که ابتدا آوردیم چشم پوشی کنیم. چیزی که صاحب مجمع البیان هم ذیل آیۀ ۳۲ سورۀ بقره می آورد: حکیم، دانشمند و حکمت، همان دانش است و نیز حکیم به دانشمندی که کار را بر اساس علم و تدبیر انجام می دهد گفته شده و بر عمل انسانی و اخلاقی او که جلوگیری از فساد و تبهکاری است حکمت اطلاق شده است (ترجمۀ تفسیر مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۱۶). در جای دیگر نیز صاحب مجمع بر منع و بازداشتن در تعریف حکمت تأکید دارد: خدا عزیز و حکیم است، یعنی قدرت دارد که هر چه را خواست منع کند و کسی نمی تواند او را از کارش منع نماید، او بر هر چیزی غالب است و چیزی نمی تواند بر او غالب گردد، آنچه حکمت و مصلحت اقتضا کند آن را انجام می دهد (همان، ج ۳، ص ۹).تمامی معانی دیگری نیز که از این ریشه ظهور می کنند همه به نحوی به اصل خود برمی گردند. مثلاً حاکم به معنای قاضی یا رئیس، با حکم درست مانع ظهور و رشد فساد می شود. اتقان و استحکام کار نیز مانع از سستی و فروپاشی نتایج حاصل از آن می شود حتی حکمت که در قرآن خیر کثیر است و به هر که حق بخواهد عطا می شود رسیدن به نوعی معرفت و دانایی است که انسان را از شقی بودن و فاسد بودن و مهم تر جاهل بودن نجات می دهد. بلخاری ادامه داد: تأکید این مقال نیز بر همان معنای ذاتی است. یعنی منع از فساد در جهت اصلاح، اما با این سؤال بنیادی که چرا دو واژة اصلی معرفت در اندیشة اسلامی یعنی حکمت و عقل، هر دو در معنای اصیل خود یکی به معنای لگام است و دیگری به معنای عقال؟ به معنای عقل در مفردات توجه کنید: اصل عَقْل بند کردن و باز ایستادن است، مثل: عقل البعیر بالعِقَال : بستن شتر با پایبند... عَقَلَ لسانَهُ: زبانش را نگه داشت و از سخن گفتن خودداری کرد و از این جهت دژ و قلعه و زندان را ـ مَعْقِل ـ گفته اند، جمعش مَعَاقِل است (ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۲، ص ۶۳۰). بر این شباهتِ عقل و حکمت در منع و بازداشتن، بیفزاییم معنای مشابه گوهری ترین مفهوم قرآن در باب اخلاق انسان را، که همانا واژۀ تقوی است و از حُسن تصادف این نیز همان معانی عقل و حکمت را دارد: قی: پرهیز کردن و نفس را باز داشتن: وِقَایَه: نگهداشتن چیزی است که زیان و ضرر می رساند، وَقَیْتُ الشی ءَ أَقِیهِ وِقَایَهً در آیه فرمود: فَوَقاهُمُ اللَّهُ (الانسان، ۱۱) و وَ وَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِیمِ (الدخان، ۵۶) وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (الرعد، ۳۴) و ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا واقٍ (الرعد، ۳۷) و قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً (التحریم، ۶). تَقْوَی یعنی انسان نفس و جان خود را از آنچه که بیمناک از آن است نگه دارد، این حقیقت معنی تقوا است؛ سپس گاهی خود خوف و ترس تَقْوَی نامیده شده. هم چنین تقوی یعنی خوف و ترس به حسب نامیدن چیزی که اقتضای آن را دارد که آن هم اقتضایی و حکمی دارد که تقوی نامیده شده اما در شریعت و دین، تقوی یعنی خودنگهداری از آنچه که به گناه می انجامد و این تقوی به ترک مانع تعبیر می شود که با ترک نمودن حتی بعضی از مباهات که گناه هم ندارند کامل و تمام می شود (ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۴، ص ۴۸۰).پاسخ به سؤال بنیادی فوق نیازمند تعمق و تأمل در سرشت و ماهیت انسان به بیان قرآن است. بر بنیاد آیات قرآن انسان البته خلیفه الله است: انِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً، اما همزمان توسط فرشتگان به فساد و خونریزی متهم می شود: قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاءَ و عجیب این که این قول فرشتگان (یا در اصل اتهام) رسماً توسط حضرت حق نه تکذیب می شود نه تصدیق، قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (بقره، ۳۰) خداوند به انسان علم می آموزد و بر بنیاد این عالِمی، ملائکه به انسان سجده می کنند، اما آدم و همسر او حوا با حضور در بهشت و نادیده گرفتن امر حضرت حق: وَلَاتَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ به تعبیر صریح قرآن از ستمکاران به نفس خویش می شوند. رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی افزود:بنابراین در سپیده دم ظهور انسان در قرآن نوعی دو سویگی در باب سرشت انسان ظهور دارد از یک سو انسان مستقیماً از خداوند علم آموخته: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کلَّهَا و نیز بهره مند از روح خدا گشته: فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ (ص۷۲) و از سوی دیگر نهی حق در نزدیک شدن به شجره ای خاص را نادیده گرفته و لاجرم از جنات عدن رانده گشته و از بهشت هبوط می کند: وَ قُلْنَا اهْبِطُوا، آن هم در محیطی که به تعبیر خداوند متن و بستر آن عداوت و دشمنی است: بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ (بقره، ۳۶).شاهد مثال های دیگری نیز در این باب وجود دارد به عنوان مثال آیۀ شریفه إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ (العصر، ۱) تأکید می کند حقیقتاً انسان در خسران و زیان است، با این استثنا که هستند کسانی که از شمول این کلیت، با ایمان و عمل صالح خارج می شوند: إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ تَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ.یا آیات دیگری که نشان می دهد سرشت انسان دارای صفاتی است که مانع او از رسیدن به حقیقت و درستی است. هم چون إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (معارج، ۱۹) به راستی که انسان سخت آزمند [و بی تاب] خلق شده است یا: وَیَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ وَکَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (اسری، ۱۱) و انسان [همان گونه که] خیر را فرا می خواند [پیشامد] بد را می خواند و انسان همواره شتابزده است. آن جا نیز که بار امانت را به دوش می کشد و بر این بار کشیدن باید تحسین شود ظلوم جاهل خوانده می شود: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَهَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (احزاب، ۷۲). اما دلیل مهم تر دیگری نیز هست که در تبیین معانی ذاتی عقل و حکمت (هر دو به معنای نگاه داشتن و منع کردن یا همان عقال و لگام) مؤثر است. وی ادامه داد: آیۀ شریفه ای که پس از تأکید بر نفس مسّوای انسان: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا یعنی ظرف متساوی در پذیرش فجور یا تقوی، نفس او را ملَهم از فجور و تقوی می داند: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا (شمس، ۸) و حیرت انگیز این که فجور در این آیة شریفه، مقدم بر تقوی آمده است. یعنی با پرهیز از فجور به تقوی می رسیم. بنابراین در جهان ماده و ناسوت اصل بر شر است و دقیقاً از همین روست که سه گوهر بنیادین فضیلت و معرفت در اسلام (یعنی حکمت، عقل و تقوی) هر سه به معنای باز داشتن، پرهیز کردن و منع کردن است. در هستی انسانی (و نه هستی به معنای جامع آن اعم از تکوینی و تشریعی) اصل بر برائت نیست؛ بل بر سیطرۀ تباهی و شر است. در متن چنین میدانی که خداوند رسماً عرصۀ آن را عداوت و دشمنی می خواند، این پرهیز و منع است که منجی انسان است نه میل و آرزو و گرایش. شرح فلسفی این ماجرا در هستی شناسی حکمةالاشراق قابل تعقیب است آن جا که شیخ در بیان مراتب هستی از نورالانوار به انوار قاهره (عقول طولی و عرضی) و سپس صور معلقه، عالم اشباح یا مثل معلقه (عالم مثال) و نهایت عالم برازخ یا غواسق و هیئات ظلمانیه و صیاصی (عالم جسمانی و طبیعی) مرتبه به مرتبه نزول می کند تا بدین جهان رسد که فاقد نور است و ساکن در ظلمت. بر این بنیاد در فقدان حضرت نور، پرهیز ره گشاست نه آرزو.از همین روست که سه واژۀ این مقال، معنایی شبیه بهم دارند. در متن خیر، منزل و مأوا نداریم که میل و آرزویمان به سوی خیرات برانگیخته شود بلکه نخست باید با بازداشتن و منع کردن و پرهیز، نفس از فجور تزکیه شود آنگاه فاستبقوا الخیرات. رمز تقدم فجور بر تقوی دقیقاً در همین نکته نهفته است.یک نکتۀ دیگر نیز وجود دارد: شباهت این لغات در معنا، نوعی ترابط و مساوقت ذاتی نیز میان آنان ایجاد می کند به این معنا که عاقل در معنای حقیقی خود حکیم نیز است و البته همزمان متقی. محال است کسی در جان خود به حکمت حقیقی که نوعی هدیه الهی است برسد و عاقل و متقی نباشد. این مساوقت از مشابهت معانی سه گوهر حاصل می شود. بلخاری افزود: اما یک سؤال: پرهیز ذاتی حاکم و ساکن در بطن و متن این سه معنا، انسان را به نوعی انزوا و دوری و اعتزال نمی کشاند؟ و به یک عبارت حکیم و عاقل و متقی را حالت و وصفی همیشه گریزان و منفک از جامعه نمی بخشد؟ قطعاً خیر. زیرا از الزامات همنشینی حکمت و عقل و تقوی، بنا به مشابهت در معنا، اصلاح است. انسانی که بنا به معنای ذاتی حکمتْ حکیم شد، منع از فساد می کند تا اصلاح کند نه این که صرفاً منع فساد نماید. یکبار دیگر به معنای اول حکمت در ابتدای این مقال رجوع کنید: حکم اصله مَنعَ منعأ لاصلاح.نهایت این که: - عقل بازداشتن نفس است از جهل - حکمت بازداشتن نفس است از فساد - و تقوی بازداشتن نفس است از هوس رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران افزود: آیت الله عبدالله جوادی آملی مصداق مؤانست سه گوهر فوق در نفس و جان یک انسان است. حکمت هم جانشان را به زیور تقوی آراسته و هم عقلشان را فروزانی بخشیده، عقل نیز حکمتشان را عمق بخشیده و ایشان را به صلاح و سداد آراسته و نهایت تقوی که مصداق بارز این حدیث شان کرده که: من اخلص لله اربعین یوماً فجر الله ینابیع الحکمه من قلبه علی لسانه تا ترجمان این شریفة عظیمة قرآنیه باشند که: یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوالْأَلْبَابِ (بقره، ۲۶۹) خدا به هر کس که بخواهد حکمت می بخشد و به هر کس حکمت داده شود، به یقین ، خیری فراوان داده شده است ؛ و جز خردمندان ، کسی پند نمی گیرد.خداوند عمرشان را به بیان معارف حقه و حکمیۀ الهیه متبرک گرداند و جامعة اسلامی را بهره مند از فیوضات رحمانی و روحانی ایشان بگرداند.از تمامی بزرگوارانی که با ارسال مقاله سبب ظهور چنین ارج نامه و کارنامه ای از حضرت ایشان گردیدند سپاسگزاری می کنم و به ویژه قدردان زحمات گرانقدر مسئولان محترم بنیاد بین المللی علوم وحیانی اسراء و نیز همکارانم در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی که رنج تهیه و طبع این اثر را متحمل گشتند هستم.