خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 24 ارديبهشت 1398 ساعت 11:43 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/275729/گزارش-هایی-سرکنسول-بریتانیا-تبریز-لغو-امتیاز-تنباکو -------------------------------------------------- به مناسبت لغو امتیاز تنباکو به فتوای آیت‌الله میرزا حسن شیرازی عنوان : گزارش‌هایی از سرکنسول بریتانیا در تبریز و لغو امتیاز تنباکو «سلام بر تبریز» سروده بابولوت قاراچورلو مشهور به «سهند» -------------------------------------------------- صمد سرداری‌نیا می‌گوید: پس از علنی شدن امتیازنامه تنباکو تبریز نخستین شهری است که بر علیه آن، دست به یک خیزش قهرآمیز می‌زند و استبداد را غافل‌گیر می‌کند که راهی جز پذیرفتن خواست‌های مشروع ملت و لغو امتیازنامه، باقی نمی‌ماند. متن : خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهيد خزير:پیش از انقلاب مشروطیت، نهضت تنباکو با فتوای میرزای شیرازی در زمان خود یک انقلاب غلبه درباریان بود که 15 سال پیش از انقلاب مشروطه به وقوع پیوست. نظریه های انقلاب کم و بیش در پی پاسخ گویی به این پرسش هستند که چرا و چگونه انقلاب به وقوع می پیوندند و یا چرا و چگونه انقلاب های خاصی واقع شده اند. برخی به پیامدهای این پدیده نیز پرداخته اند. منظور از چرایی وقوع انقلاب زمینه ها، ریشه ها، علل و عوامل وقوع این پدیده است. در حالی که بازگشت مفهوم چگونگی عمدتا به شرایط و تحولاتی است که این علل و عوامل را پدید آورده است و در عین حال جدا کردن این دو مفهوم در روند وقوع پدیده انقلاب به آسانی امکان پذیر نیست و آن دو با یکدیگر ارتباطی تنگاتگ دارند. یکی از کتاب هایی که به مساله امتیاز تنباکو پرداخته کتاب تبریز در نهضت تنباکو نوشته صمد سرداری نیا است. وی در این کتاب به واقعه رژی پرداخته که یکی از رویدادهای مهم و نقطه تحولی در تاریخ کشور است و آن را نخستین خیزش ملت ایران علیه استعمار غرب می داند. این حرکت تاریخ ساز که به نهضت تنباکو معروف شده دارای ابعاد مختلف است. سرداری نیا می نویسد: از جمله نتایج این نهضت مردمی، شکل گیری رهبری قدرتمند آیت الله میرزای شیرازی و عملکرد قاطع و تعیین کننده وی در پیروزی ملت ایران بود. در این جنبش تاریخی، مردم در مقابل استعمار و استبداد ایستاده و با فداکاری و هوشمندی، دشمنان ایران را عقب می نشانند و آن ها را در رسیدن به اهداف نامشروعشان، ناکام می گذارند و نقش مردم تبریز در تمام مراحل جنبش تعیین کننده و سرنوشت ساز است. وی بر این باور است که نخستین باز، تبریزی های هجرت کرده از وطن که در استانبول روزنامه اختر را منتشر می کردند، امتیاز نامه توتون و تنباکو را که ناصرالدین شاه به ثمن بخس به کارگزاران استعمار بریتانیا واگذار کرده، افشا و مضرات آن راه به ملت ایران روشن می سازند. پس از علنی شدن امتیازنامه، تبریز نخستین شهری است که بر علیه آن، دست به یک خیزش قهرآمیز می زند و مثل همیشه با یک حرکت حماسه آفرین و دشمن برانداز ابتکار عمل را به دست گرفته و استبداد و استعمار را چنان غافل گیر می سازد که راهی جز پذیرفتن خواست های مشروع ملت و لغو امتیازنامه، باقی نمی ماند. پس از آغاز جنبش مردم تبریز، اهالی دیگر شهرهای بزرگ ایران، با تاسی به مردم به پا خاسته این شهر در عین حال که نهضت را ادامه می دهند چشم امیدشان به تبریز است. چنان که سرکنسول انگلیسی در تبریز، در 15 اوت 1891 به کندی، وزیر مختار آن کشور در تهران می ویسد: چیز دیگری که آتش را بیشتر دامن می زند، نامه هایی است که از تهران و جنوب ایران از طرف مجتهدان بزرگ به اینجا رسیده و در آن ها گفته شده است که برای محو رژی، همه امیدها به مردم آذربایجان دوخته شده است. این پژوهشگر تاریخ روایتی از قیام مردم تبریز ارائه می دهد و می گوید: با اوج گیری نهضت مردم تبریز، عوامل استبداد و کارگزاران استعمار، در وحشت و اضطراب فرو می روند. مظفرالدین پسر اولیعهد و امیرنظام گروسی پیشکار مقتدر وی، روزگارشان سیاه گشته و خواب راحت ندارند. ناصرالدین شاه قاجار که تا آن روز متجاوز از چهل سال، در اوج خودکامگی سلطنت کرده بود و مردم ایران را رعایای خود می دانست نه تنها برای آحاد ملت، کوچکترین امکان حق شرکت در سرنوشت خود قائل نبود بلکه آن ها را جزو آدمیان نمی دانست در برابر سیل حرکت قهرآمیز مردم انقلابی تبریز، چنان خود را زبون و حقیر می بیند که وحشت و اضطراب لحظه ای او را راحت نیم گذارد و به قول دکتر فووریه، پزشک مخصوص دربار: حال روحی را دارد که در عذابی گرفتار آمده باشد. عجز و ناتوانی آن سلطان خودکامه، در مقابل عظمت جنبش مردم تبریز به حدی می رسد که به امپراتور روس متوسل شده و از وی می خواهد که او را از این وضع ناگوار نجات دهد. چرا که او خود و رژیمش را در سراشیبی سقوط و نابودی می بیند و از زبان مستر کندی وزیرمختار بریتانیای کبیر می شنود که خطاب به خاقان بن خاقان بن خاقان می گوید: اینک دیگر مئسله توتون و تنباکو مطرح نیست و تاج و تخت تو به خطر افتاده، چون تبریز به پاخاسته است. قیام کنندگان تبریز اکثرا پایین ترین طبقات بودند و این افراد زحمتکش از آگاهی سیاسی در خور توجهی برخودار بودند، چنان که عملکرد و اظهار نظرشان نشان می دهد، به سیاست بین المللی و رویدادهای جهانی معرفت کامل داشتند و چون ماهیت خطرناک و ترفندهای شیطانی استعمار را خوب می شناختند از آغاز تا پایان مبارزه، با آگاهی و دوراندیشی توانستند توطئه مشترک استعمار و استبداد را نقش بر آب سازند. گزارش های سرکنسول بریتانیا در تبریز طرز تفکر آن روزهای مردم کوچه و بازار تبریز را به تصویر می کشد. وی می نویسد: مردم تبریز می گویند اگر رژی سربگیرد... نتیجه این خواهد بود که انگلستان، همان گونه که در مصر فعال مایشاء است، در اینجا هم خواهد بود. در گزارش دیگری از این دست، از قول مردم تبریز آمده است: این حضرات صاحب امتیاز نامه، خیالشان این است که رگ و ریشه در ایران کرده رعیت را مقروض خودشان کرده مثل هندوستان یک مرتبه گرفته باشند. مبارزان مشروطه در تبریز گروه فوج نجات تبریز به رهبری باسکرویل. میدان مشق. سرداری نیا در پایان این گونه نتیجه می گیرد که تبریزی ها نه تنها در خود تبریز، بلکه در بیرون از زادگاهشان نیز با روحیه مقاوم و انقلابی، در پیشبرد نهضت، نقش ارزنده ای یفا کردند علاوه بر دست اندرکاران روزنامه اختر در استانبول حاج محسن خان معین المکل تبریزی، سفیر ایران در عثمانی در افشای امتیازنامه و آگاهی دادن به مردم تلاش فراوان کرد و سمتش را از دست داد. حاج محمدکاظم ملک التجار تبریزی که شخص اول بازار تهران بود در مبارزه با امتیازنامه و همکاری با مرحوم میرزای شیرازی، مجاهدت ها کرد و به قزوین تبعید شد و بالاخره عدم اجرای دستورات شاه از سوی سربازان ترک تبریزی مبنی بر تیراندازی به سوی مردم معترض که در اطراف کاخ گلستان تهران گرد هم آمده بودند، سبب دل باختن هر چه بیشتر مستبدان می شود و نهضت به پیروزی نهایی می رسد. قیام مردم تبریز از حدود مساله توتون و تنباکو فراتر رفته و به یک نهضت تمام عیار ضد استعماری تبدیل می شود به طوری که این حرکت سرنوشت ساز بعد از لغو امیتزنامه نیز فروکش نکرده و بالاخره منجر به انقلاب مشروطیت و استقرار نظام پارلمانی به جای خودکامگی در ایران می شود. وی در پایان نیز سروده بابولوت قاراچورلو مشهور به سهند شاعر زنده یاد آذربایجان با عنوان سلام بر تبریز را می آورد و تبریز را این چنین می ستاید: سلام ای اختر شرق شب آلوده، که روشن پرتوت اندر دل تاریخ ظلمانی همیشه همچو خورشیدی فروزان پرتوافشانی نموده تا جهان بوده سلام ای شهر عصیان ها سلام ای سرزمین قهرمان خیز سلام ای شهر پر جوش و خروش ای دل نژند چهره خشم آلود ای تبریز که هرگز دیده بدخواه لبخندت ندیده سلام ای مادر خون گرم اخم آلود که اندر ماتم و سوگ عزیزانت خنده بر لب های خندان تو خشکیده سلام ای دلبر گل روی، بر نامحرمان بدخو که هرگز هیچ دشمن خمر گرمای تنت را ناچشیده ناز آن چشمان خونبار و نگاه پر شرارت ناز خشم و کینه هایت، جان فدای اخم هایت نیک می دانم نخواهم دید هرگز دیدکان هیز دژخیمان سفاکی که روی پیکر گل منظر نوباوگانت