خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 20 ارديبهشت 1398 ساعت 0:50 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/275558/استدلال-ها-رد-انتساب-قصیده-موش-گربه-عبید-ضعیف -------------------------------------------------- در چهاردهمین درس‌گفتار درباره عبید زاکانی عنوان شد: عنوان : استدلال‌ها برای رد انتساب قصیده «موش و گربه» به عبید ضعیف است «موش و گربه» عبید قدیمی‌ترین نمونه ژانر طنز مضحک در ادبیات فارسی است -------------------------------------------------- حسن ذوالفقاری گفت: محمدجعفر محجوب، مجنبی مینوی و علی محدث از جمله کسانی هستند که با آوردن استدلال‌هایی انتساب قصیده «موش و گربه» به عبید زاکانی را رد می‌کنند، اما این استدلال‌ها ضعیف است و نمی‌توان به استناد آن‌ها نتیجه‌گیری کرد. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، چهاردهمین جلسه از سلسله درس گفتارهایی درباره عبید زاکانی با عنوان حدیث گربه و موش و با سخنرانی حسن ذوالفقاری، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و پژوهشگر ادبیات عامه، عصر روز چهارشنبه(18 اردیبهشت ماه) در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. حسن ذوالفقاری در شروع صحبت خود گفت: یکی از آثار بسیار ارزنده در حوزه ادبیات کهن ما موش و گربه عبید زاکانی است. این اثر آن قدر مهم بوده، که ده ها نظیره از آن به وجود آمده و شاعران و نویسندگان زیادی به استقبال این قصیده داستانی بی نظیر رفته اند. موش و گربه به دلیل شهرتش چاپ های مختلفی داشته است. یک دسته از موش و گربه های جدید، از دوره قاجار به بعد هستند، که زبانش مقداری ساده تر شده است. قدیمی ترین نسخه موش و گربه در دانشگاه اوپسالا چاپ شده او ادامه داد: قدیمی ترین نسخه موش و گربه مربوط به سال۱۱۵۳ و دوره صفوی است، که در ایران هم چاپ نشده است. دکتر علی محدث، آن را در دانشگاه اوپسالا چاپ کرده است. نسخه ای که علی محدث تصحیح کرده، اعراب گذاری شده است. البته کمتر پیش می آید که نسخه های خطی اعراب گذاری شده باشد، اما محدث این نسخه را در تونس، در شمال آفریقا به دست آورده و احتمالا چون مخاطبانش فارسی زبان نبوده اند، برای راحت خواندن اعراب گذاری شده است. ذوالفقاری در ادامه قصیده گربه و موش عبید زاکانی را از نسخه محدث قرائت کرد و گفت: این نسخه قدیمی ترین و کامل ترین نسخه موش و گربه با ۱۷۰ بیت است و دیگر نسخه ها ۱۱۰ بیت دارد. داستان موش و گربه میان ایرانی ها خیلی مشهور بوده؛ چرا که جزو کتاب های مکتبخانه ای بوده است. در دوران قاجار حدود ۷۰ کتاب در مکتبخانه ها خوانده می شده، که یکی از آن ها موش و گربه بوده است. بنابراین چون کتاب درسی بوده، شهرت فراوانی پیدا کرده است. این کتاب چاپ های متعددی داشته و تا به حال بیش از ۱۲۰ بار چاپ شده است. سخنران نشست در ادامه به دلایل دیگر شهرت موش و گربه اشاره کرد و گفت: دلیل دیگر شهرت این کتاب انتساب آن به عبید زاکانی است. اسم عبید زاکانی پشت این کتاب است و این اثر هم مانند دیگر آثار عبید شهرت دارد؛ اصلا طنزهای عبید بین ما ایرانی ها خیلی جا افتاده است. دلیل دیگر جنبه طنزآمیز داستان است؛ یا مثلا با الف اشباع قافیه درست کرده است، که خود این بیشتر داستان را طنزآلود کرده است. زبان داستان موش و گربه، زبان عامیانه است، فرهنگ آن، فرهنگ مردم و موضوعش هم مردمی است. چون همیشه تاریخ این داستان بوده، که یک عده موش بودند و گول می خوردند و یک عده هم گربه بودند و گول می زدند، که ابزارشان هم دین بوده است. قدیمی ترین نمونه ژانر طنز مضحک در ادبیات فارسی وی در ادامه به دیگر دلایل شهرت موش و گربه عبید اشاره کرد و افزود: در این قصیده از دو نماد مشهور موش و گربه که در ادبیات همه ملل هست و در همه فرهنگ ها به عنوان دو جفت متضاد بودند، استفاده کرده است. از دیگر وجوه شهرت آن، قالب اثر است؛ چون ما قبل از موش و گربه عبید، جز چند نمونه محدود قصیده داستانی نداشته ایم. قصیده همیشه برای مدح یا تعلیم و نهایتاً عرفان بوده و استفاده از قصیده داستانی برای این اثر جالب است. همچنین ژانری در ادبیات جهان به نام حماسه مضحک وجود دارد، که نمونه های فراوانی از آن هم موجود و مشهور است؛ در ادبیات ما شاید قدیمی ترین و کامل ترین نمونه از ژانر طنز مضحک، موش و گربه عبید است، که در واقع آمیختن طنز با حماسه است. یعنی یک حماسه دروغین که شکل طنز آمیز دارد. همچنین این داستان نمونه کامل گروتسگ یا عجایب نگاری است که در متون داستان های کهن ما نمونه های فراوان دارد. موش و گربه نقد اخلاق سیاسی حاکمان و سناریو قدرت است ذوالفقاری در ادامه به پیام های گنجانده شده در قصیده موش و گربه اشاره کرد و افزود: اولین پیام این قصیده این است که می شود هر کاری را در لفاف مذهب و تقدس نمایی و دین انجام داد. همچنین داستان نقد اخلاق سیاسی حاکمان و سناریو قدرت است، یا مثلاً اینکه نماینده مو ش ها به سرعت فریب می خورند، حاوی این پیام است که نمایندگان مردم هم گاهی فریب می خورند. از دیگر پیام های این داستان، این است که ظالمان و قدرتمندان همواره ریاکار و نیرنگ بازند و مظلومان هم بدون عبرت گیری از تاریخ هستند؛ یعنی حافظه تاریخی مردم ضعیف است، فراموش کارند و زود همه چیز را از یاد می برند. وی ضمن تاکید بر این که موش و گربه در میان مردم مَثَل و کنایه فراوان دارند؛ به چند نمونه آن اشاره کرد و گفت: در تاریخ ادبیات ما بیش از هزار مَثَل درباره گربه به تنهایی وجود دارد. در دنیا هم موش و گربه های فراوانی داریم، از جمله یک موش و گربه الجزیره ای که در ایران هم چاپ شده است. موش و گربه چینی هم نمونه دیگری از داستان است. موش و گربه بازنمایی یک داستان تاریخی است عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس در بخشی از سخنان خود، به دلایل افرادی که موش و گربه را منتسب به عبید زاکانی می دانند، پرداخت و عنوان کرد: ابتدا اینکه جنگ قصیده موش و گربه میان کرمان و شیراز است، یعنی به خلاف خیلی از آثار ما، این داستان دقیقاً نقطه های تاریخی دارد. این مشابهت دلیلی است که نشان می دهد این داستان حتماً یک وجه تاریخی دارد و بازنمایی یک داستان تاریخی است. آنچه هم حدس زده اند، این است که این داستان مربوط به کشتار امیر مبارزالدین است. او ادامه داد: جنگ موش و گربه در این قصیده، به لحاظ مکانی، دقیقه مشابه جنگ میان شاه شجاع و امیر مبارزالدین است. توبه موش، خوردن شراب و خیلی مسائل دیگر با روحیات دو شاه، یعنی شیخ شجاع و امیر مبارزالدین انطباق پیدا می کند. همچنین گفته می شود یکی از تکیه کلام های امیر مبارزالدین گربه بوده است. ذوالفقاری طنز قوی اجتماعی در قصه موش و گربه که با دیگر آثار عبید انطباق دارد را دلیل دیگری برای تایید انتساب این اثر به عبید زاکانی خواند و اضافه کرد: تمام آثار عبید انتقادی و طنز است. دلیل دیگر بر تایید انتساب این اثر به عبید، این است که بیت تخلص او در تمام نسخه های موش و گربه وجود دارد؛ که در بیت پایانی می گوید: هست این قصه عجیب و غریب/ یادگار عبید زاکانا استدلال ها برای رد انتساب قصیده موش و گربه به عبید ضعیف است سخنران نشست در ادامه به دلایل رد انتساب موش و گربه عبید زاکانی اشاره کرد و افزود: بهترین دیوان عبید زاکانی را محمدجعفر محجوب در سال ۱۹۹۹ میلادی در نیویورک به چاپ رسانده است. او در مقدمه مفصلی که بر آثار و احوال عبید می نویسد، تشکیکی می کند و می گوید، موش و گربه در میان آثار خطی قدیم عبید نیست. یعنی جدیدترین نسخه های خطی موش و گربه از اواخر دوره صفوی و قاجار به بعد است؛ البته قبل از آن ممکن است وجود داشته باشد، اما تا به حال شناسایی نشده است.بنابراین اینکه ما آن ها را ندیده ایم، دلیل بر نبودن آنان نیست. او ادامه داد: مجتبی مینوی هم مقاله ای در رد انتساب موش و گربه به عبید زاکانی نوشته و مهم ترین دلیلی هم می آورد، این است که شعر آن خیلی عامیانه است، علوم فنی دارد و به سبک دیگر آثار عبید نمی خورد. علی محدث هم کاملا این انتساب را رد می کند و می گوید این اثر به چند دلیل نمی تواند از عبید باشد. مثلا اینکه با سبک شعر قرن هشتم و دیگر آثار عبید هم خوانی ندارد. او حدس می زند که این اثر مربوط به آثار پسیخانیان (نقطویان) باشد، اما دلیل کافی برای حدس خود نمی آورد. در مجموع می توان گفت همه این استدلال ها ضعیف است و نمی توان به استناد آن ها نتیجه گیری کرد. ذوالفقاری در ادامه اظهار کرد: این که استاد مینوی می گوید سبک این اثر خیلی عامیانه است، درست است؛ ولی ایشان متوجه یک مسئله نبوده اند، مهم ترین مسئله این است که وقتی اثری به فرهنگ مردم وارد می شود، روایت های فراوانی از آن به وجود می آید مثلا از همین قصه بز زنگوله پا ۱۶۰ روایت داریم، یعنی داستان همان داستان است، ولی شیوه روایت های آن فرق دارد. داستان موش و گربه هم وارد فرهنگ عامه شده و دائم نقل شده است، از طرفی فرهنگ مردم هرچه رو به جلو می آید، ساده تر می شود. چنان که شکل قدیم بسیاری از مثل های ما با شکل امروزی آن ها بسیار متفاوت است؛ یعنی ساده و متناسب شده اند. وی افزود: برای موش و گربه هم همین اتفاق افتاده است، این داستان هم از همان نمونه کهن تا به امروز ساده و ساده تر و زبان آن عامیانه تر شده است؛ پس اصل داستان برای عبید زاکانی است، منتهی به مرور زمان نسخه های آن عامیانه تر و به زبان امروز تبدیل شده است. ذوالفقاری در پایان به نظیره های موش و گربه عبید زاکانی اشاره کرد و ضمن توضیح مختصر درباره هر کدام از آن ها، گفت: موش و گربه عبید، چنان در میان مردم و شاعران جا افتاده، که بیش از ۴۰ نفر بر اساس آن یک منظومه گفته اند و داستانی غیر از داستان موش و گربه را آن ریخته اند. البته این داستان سابقه دارد و قبل از عبید هم گربه عابد در شعر حافظ و قدیمی تر از آن هم در کلیله و دمنه موجود است.