خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 13 بهمن 1397 ساعت 12:09 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/271381/هیچ-تولید-نظری-جامعه-شناسی-نداشتیم-بخواهیم-جایگزین-محتوای-غربی-کنیم -------------------------------------------------- روایت غلامرضا جمشیدی‌ها از چهار دهه علوم اجتماعی در ایران و تولیدات آن؛ عنوان : هیچ تولید نظری در جامعه‌شناسی نداشتیم که بخواهیم جایگزین محتوای غربی کنیم ارتباط جامعه‌شناسی با تاریخ قطع است -------------------------------------------------- غلامرضا جمشیدی‌ها می‌گوید: ما اساسا هیچ تولید نظری در جامعه‌شناسی و دیگر حوزه‌های علوم اجتماعی نداشته‌ایم که بخواهیم توقع جایگزینی‌اش با محتوای غربی را داشته باشیم. چه‌طور در رشته‌های تجربی و فتی تا این اندازه تولید داریم؟ متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)ـچرا علوم اجتماعی به ویژه در جامعه شناسی در ایران متهم به این است که با جامعه خود پیوندی ندارد؟ چرا این علوم پس از 4 دهه از انقلاب اسلامی هنوز نتوانسته آن چنان که باید و شاید در سیاست گذاری فرهنگی موثر باشد؟ باید چه کرد که جامعه شناسی در ایران با مسایل جامعه ایرانی نسبت داشته باشد؟ این ها سوالاتی است که غلامرضا جمشیدی ها استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران در گفت وگو با ایبنا تلاش کرده به آن ها پاسخ بگوید. او می خواهد بگوید که اساسا این جامعه شناسی تا چه میزان توانایی گفتمان سازی در بطن جامعه را داشته و در برهه های حساس این سال ها چقدر توانسته تاثیرگذاری بر رویدادهای اجتماعی داشته باشد. یکی از مباحث مهم در بررسی آثار علوم اجتماعی و جامعه شناسی محدودیت های نظام دانشگاهی و پژوهشی است؛ اعم از محدودیت های اقتصادی و منابع بودجه ای تا بحث های محتوایی و ... از دید شما در این ۴۰ سالی که از انقلاب اسلامی می گذرد کدامیک از این محدودیت ها بیشتر مانعی بر سر آثار علوم اجتماعی در ایران بوده است؟ البته وقتی از علوم انسانی صحبت می کنم تنها بخشی به دانشگاه و فضای آکادمیک مربوط می شود و حوزه علوم انسانی تنها به دانشگاه محدود نیست. درواقع حتی آن طلبه ای هم که در حوزه درس می خواند، در رشته های مرتبط با علوم انسانی تحصیل می کند. مسئله این است آن قدر که به دانشگاه و حوزه مربوط می شود به حوزه انسانی و علوم اجتماعی توجه خیلی ویژه ای نشده است. البته اینکه توجه ویژه نشده باشد ممکن است هم به مسائل اقتصادی و بودجه ای مربوط باشد و هم قواعد اداری و بروکراتیک. همچنین یک دلیل اصلی و مهم این عدم توجه به علوم انسانی و علوم اجتماعی ساختار سیاسی ماست. یعنی فکر می کنم دولت مردانی که آمده اند از از اول انقلاب تا امروز تعریف و درک درستی از علوم انسانی نداشته اند و اساسا بیشتر آن هایی که در این سال ها سیاست گذاری و مدیریت کرده اند بیشتر تجربی و فنی خوانده اند. حالا اینکه چرا این طور است با خودش یک عقبه و گذشته ای دارد که باید به آن توجه داشته باشیم. علاوه بر این خود اساتید علوم اجتماعی هیچ گاه نتوانسته اند در اندک مواردی که هم برای سیاست گذاری ها و برنامه ریزی ها از آن ها نظرخواهی شده یک برنامه قوی و مدون و اجرایی ارائه بدهند. وقتی خود حوزه علوم اجتماعی برنامه خوبی ارائه نمی کند که دولت نمی تواند برای من جامعه شناس برنامه بنویسد. در مورد موضوعات ارادی و بروکراتیک هم که بالاخره هر جامعه ای برای خودش قواعد و قوانین و خط قرمزهایی دارد که باید رعایت شود. منتها آنچه که به من استاد حوزه علوم اجتماعی مربوط است آن است که ما پیش تر در این حوزه یک سری دروس و متون تعریف شده مثل نظریات جامعه شناسی و ... داشته ایم و پس از انقلاب دروس عمومی هم به این حوزه اضافه کردیم و درواقع علوم اجتماعی و در کل علوم انسانی ما تلفیقی شده از فرهنگ بومی و فرهنگ غربی است. البته برخی از رشته های علوم انسانی مثل ادبیات اساسا محتویات بومی و ایرانی بوده و هست ولی علوم اجتماعی و روان شناسی یا اقتصاد و مدیریت تلفیقی شده اند از دروس نظری تخصصی گذشته و واحدهای عمومی که به آن ها اضافه شده است. مسئله اینجاست بخش نظری و تخصصی که از قبل هم وجود داشته حتی قوی تر هم شده ولی در مورد دروس عمومی مثلا حتی در کنکور هم از آن ها سوال طرح نمی شود و بچه ها تنها به فکر پاس کردن آن هستند و عملا بخش هایی که ناخودآگاه اهمیت پیدا می کند همان محتوای غربی دروس حوزه علوم اجتماعی است. مسئله اصلی شاید همین است که ما اساسا تولید نظری در حوزه جامعه شناسی نداریم؛ واقعا ما در این ۴ دهه ظرفیت تولید نظریه جامعه شناسی نداشته ایم؟ درست است و من هم تائید می کنم که بله ما اساسا هیچ تولید نظری در جامعه شناسی و دیگر حوزه های علوم اجتماعی نداشته ایم که بخواهیم توقع جایگزینی اش با محتوای غربی را داشته باشیم. اینکه چرا تولید نظری نداشته ایم خودش یک سوال مهم است که باید به آن پاسخ بدهیم. البته مثلا در مورد جامعه شناسی انقلاب هم یک واحدهایی داریم یا مثلا جامعه شناسی جنگ هم داشته ایم که خب حذفش کرده اند. به صراحت بگویم جامعه شناسی بیرون از دانشگاه در دو حادثه مهم این چهل سال اخیر ما که یکی جنگ بوده و دیگری انقلاب هیچ نقشی نداشته است. یعنی حرف ها و نظریاتشان بین عامه مردم تاثیرگذار نبوده و شاید اصلا شنیده نمی شده است. یعنی بدنه مردم ما بنا بر علاقه و احساس فردی وارد قضایا انقلاب و جنگ شده باشند اما دانش علوم اجتماعی آن ها را به این سمت سوق نداده است. هنوز هم همین است و جامعه شناسی ما همچنان نمی تواند یک ارتباط منطقی با مردم برقرار کند و هرچه در این حوزه می بینیم و می شنویم صرفا در درون دانشگاه است. اینکه نظریه پردازی هم نمی بینیم به این دلیل است که اگر کسی بخواهد نظریه پردازی در یک حوزه بکند اول باید بتواند بین گذشته و آینده اش یک پیوندی برقرار کند همین غرب که تا این اندازه در بحث نظریه پردازی و ... فعال بوده و هست هرچه که می گوید حتما یک ارجاعی به یونان باستان می دهد و بعد مسائل خودش را بیان می کند. ما ارتباط مان را با گذشته خودمان قطع کرده ایم و حالا مثل یک آدم بی ریشه گنگ مانده ایم. این آدم اگر بخواهد نظریه پردازی کند ریشه ای ندارد. دکتر علی شریعتی به ما یاد داد که ما به گذشته نمی رویم؛ بلکه گذشته را به حال می آوریم. جدا از این قطع ارتباط با گذشته و تاریخ حوزه معرفتی که مدعی نظری اش هستیم مشکل دیگری که در دستگاه نظری مان با آن مواجه ایم نبود ذهنیت فلسفی است. تا زمانی هم که ذهن فلسفی نداریم نمی توانیم نظریه تولید کنیم. ما داده بسیاری در دست داریم ولی نظریه پرداز نداریم چون ذهنی که بخواهد و بتواند از این حجم گوناگون و متنوع داده ها مطلب کلی تری تولید کند و به نظریه برسد نداریم. در هر صورت ما صرفا حرف های غربی را تکرار می کنیم یعنی تنها حرف های آن ها را بازگو می کنیم و بهترین صورت یک استاد هم همین است که این مطالب بتواند به خوبی بیان و به دانشجو منتقل کند و متاسفانه استاد علوم اجتماعی ما از خودش نمی تواند چیزی بگوید. شاید حتی سوال اصلی باید این باشد که علوم اجتماعی ایران در این چهار دهه چقدر از قدرت اجتماعی برخوردار بوده و توانایی گفتمان سازی در بدنه جامعه را داشته است؟ من یک تئوری طرح کرده ام به نام تئوری دولت و تمدن که بر اساس آن تئوری دانشمندان خدمت گزار سیاست مداران هستند. یعنی همه مسائل جناحی است و یک دولت که روی کار می آید دانشمندان و متفکران صرف نزدیکی به آن به دولت مردانش مشورت می دهند و در پشت صحنه به سیاست مداران خدمت می کنند. فرقی هم ندارد؛ هر جناحی که روی کار می آید یک سری سیاست مدار دارد که با خودش می آورد. البته همین ها هم نتوانسته اند حتی گفتمان سازی مد نظر خودشان را محقق کنند. برای گفتمان سازی ما به مبانی تئوریک نیاز داریم تا بر اساس آن بتوانیم یک حرفی را بزنیم. مگر اینکه صرفا حرف های غربی ها را تکرار کنیم. جامعه شناسی و علوم اجتماعی با وجه انتقادی خود زنده است و پویایی دارد؛ علوم اجتماعی ما در این چهار دهه چقدر توانسته این وجه انتقادی را در تولیدات خود حفظ کند؟ یا اساسا به سمت نوعی جامعه شناسی حول سیاسیون و صرفا ارائه آمار و داده در پژوهش ها رفته است؟ برای داشتن علوم اجتماعی انتقادی هم ما اول نیاز داریم که یک دستگاه نظری انتقادی پیدا کنیم. مثلا یک دستگاه نظری انتقادی داریم متعلق به مارکس که به نقد سیستم سرمایه داری و مناسبات اقتصاد سیاسی می پردازد که پیروان این دستگاه نظری بنا به هر دلیل نتوانستند پس از انقلاب جایگاه خودشان را حفظ کنند. دستگاه نظری دیگری بود به نام مکتب انتقادی که خود به خود همین مکتب انتقادی هم مضحمل شد و رفت. یعنی پیروان این نظریه هم به آمریکا رفتند و برگشتند و اساسا یک چیز دیگری شدند. این یک اصل است که اگر کسی می خواهد منتقد باشد باید یک دستگاه نظری منظم داشته باشد و از خودش بگذرد. مجدد به شریعتی رجوع کنم که می گفت روشنفکر کسی است که نه بخواهد و نه داشته باشد. چون برای داشتن مجبور است یا در خدمت این باشد یا در خدمت آن ولی روشنفکران ما هم دارند و هم می خواهند داشته باشند. بنابراین نمی توانند منتقد باشند. از طرف دیگر پاشنه آشیل جامعه شناسی ایران را فقدان پردازش و مفهوم سازی برای پارادایم ها می دانند؛ از نظر روش شناختی در این سال ها جامعه شناسی ما چه دست آورها و چه مشکلاتی داشته است؟ برای این هم باید دستگاه نظری تئوریک داشته باشید. وقتی شما دستگاه تئوری ندارید و اصلا ذهن فلسفی ندارید چه تولیدی می خواهید داشته باشید. واقعیت این است که ذهن فلسفی اساساً در روند تاریخی ما ساخته نشده است. دستگاه نظری آگوست کنت یا مارکس و ... بالاخره در جامعه ما مورد سوال واقع شده اند و متفکران قبلی مثل شریعتی و دیگران مورد پرسش قرار گرفتند وگرنه که به بقای خود ادامه می داند. یعنی ما باید یک دستگاه نظری طرح کنیم که در مقابل همتای غربی خود پاسخگو باشد و اگر فرد چنین ذهنیتی را در اختیار نداشته اصلاً نمی تواند حرفی در این حوزه برای گفتن داشته باشد. شما همه جامعه شناسان بزرگ را نگاه کنید؛ این ها ذهن فلسفی دارند و تاریخ دان هستند. مگر مارکس فیلسوف نبوده یا کنت و دیگران. متاسفانه شاید اصلا سواد چنین چیزی را نداریم. اینکه من یک کتاب آسیب شناسی بخوانم و دائم هم ترجمه که فایده ندارد. جامعه شناس و علوم اجتماعی خوانده باید خودش مدعی نظری باشد و عمرش را فدای هدفش کند. من مارکسیست نیستم و ممکن است خیلی از حرف های مارکس را قبول نداشته باشم؛ ولی وقتی به زندگی اش نگاه می کنیم که مارکس حتی شب عروسی اش هم نیز کتاب می خوانده است برایم این سوال پیش می آید که آیا ما این کارها را می کنیم؟ بخشی از مشکل هم احتمالا به سیستم آموزشی ما مربوط می شود که مدرسه محور است و با تاکید بر امتحان و نمره. شاید همه این ها به این دلیل است که به جامعه شناسی با دید ایدئولوژیک نگاه می کنیم. اتفاقا دید ایدئولوژیکی به جامعه شناسی نداریم. این هایی هم که مدعی اند اساس علم فارغ از ایدئولوژی ست از همین علم ایدئولوژی می سازند. مگر ایدئولوژی راهنمای عمل ما نیست؟ وقتی به مارکس و کنت و هابرماس و ... نگاه می کنیم دستگاه نظری شان کاملا مبنتی بر تاریخی ست که خوانده اند و تجربه کرده اند. ایدئولوژی هم همین را می گوید و این ها هم از علم ایدئولوژی می سازند ولی در هر حال یک ذهن نظری خوب دارند. مهمتر از همه اینکه کسی که علوم اجتماعی خوانده باید جامعه اش را بسازد و به قول دکتر شریعتی حتی اگر جامعه شناس مسلمان نیستی باید مردم را بشناسد چون این مردم هستند که در واقیع اجتماعی واکنش نشان می دهند و فعال می شوند. کتاب ترجمه زیاد داریم. خود استاد ایرانی باید پیش خودش بگوید که من ۲۰ سال است کنت درس می دهم یا دورکیم و هابرمارس! باید چهارتا مطلب تازه هم برای گفتن داشته باشم. یعنی واقعا نمی تواند تفکری تولید کند؟ چه طور در رشته های تجربی و فنی تا این اندازه تولید داریم؟ چه طور در بحث های فنی حتی از مهندسی معکوس استفاده می کنند برای رسیدن به اختراع تازه؛ اینجا کسی که مدعی ست نمی تواند حرف بزند؟ مشکل اینجاست که با این فضا غریبه هستیم. کارگروه تحول علوم انسانی هم تشکیل شد چون دانشگاه ها وظایفشان را انجام ندادند. واحدهای درسی یک رشته را ۲۰ سال است تغییر نداده اند؛ چرا حرف تازه از خودمان را وارد دانشگاه ها نمی کنیم؟ من نوعی جامعه شناس در دانشکدههستم ولی نمی توانیم با مردم بر اساس مفاهیم آکادمیک و نظری ارتباط برقرار کنم. چه طور یک روحانی می تواند با مردم ارتباط برقرار کند؟ چون مفاهیمی که از آن صحبت می کند برای مردم آشنا است. آن هایی که مدعی هستند باید پیش قدم مردمی کردن جامعه شناسی در ایران بشوند. ما دست خالی و بدون ریشه نیستیم و یک حوزه تمدنی تاریخی داریم. چه پیش از اسلام و چه پس از اسلام و باید به این تاریخ توجه داشته باشیم.