سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «شهبانوی نیکوکار؛ زندگی و زمانه گوهرشاد» از سری کتابهای هما (تکنگاری زنان بانفوذ تاریخ ایران) است که از سوی نشر اگر میشود. کتابهای هما، تکنگاریهای هستند درباره زنان نامدار و کمتر شناختهشده، اما بانفوذ تاریخ ایران. زنانی را در برمیگیرند که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذی بودهاند و کارهایی کردهاند که در روزگارشان برای زنان دشوار بود. در این کتاب مهدی سیدی فرخد، پژوهشگر جغرافیای تاریخی و متون کهن فارسی و همکارانش مرضیه دلیریاصل و ساجده سلیمی از زنی قدرتمند و نیکوکار و دوستدار علم و هنر در دورهی تیموریان به نام گوهرشاد نوشتهاند. اغلب ما ایرانیان گوهرشاد را با مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا (ع) میشناسیم. اما زندگی و کارنامه او بسیار پرفرازونشیبتر و پربارتر از آن است. در این کتاب ما علاوه بر زندگی پربار گوهرشاد با تاریخ دورهی تیموریان و تحولات فرهنگی و هنری در شهرهای هرات، مشهد و سمرقند نیز آشنا میشویم.
این کتاب پس از مقدمه به بانو گوهرشاد تا احداث مسجد، مسجد جا مع گوهرشاد مشهد، وقفنامه گوهرشاد، نگاهی به افسانههای گوهرشاد، موقوفات گوهرشاد، شرایط وقفنامه گوهرشاد، ادامه احوال گوهرشاد و خاندان او، دیگر بناهای گوهرشاد، گنبد آرامگاه بایسنغر و گوهرشاد، دوتن از مدرسان نامی مدرسه گوهرشاد، مسجد جامع هرات ربطی با گوهرشاد ندارد، قوامالدین شیرازی، معمار بناهای گوهرشاد، مرگ بایسنغر، درگذشت سلطان شاهرخ، قتل گوهرشاد، سرنوشت قاتل گوهرشاد، مسجد و موقوفات گوهرشاد پس از برافتادن اعقاب گوهرشاد میپردازد.
در دوره صفوی، زلزله سال ۱۰۸۴، موقوفات دیگران بر مسجد جامع گوهرشاد، در زمان نادرشاه افشار و اعقاب گوهرشاد، دوره تولیت ۱۶۰ ساله خاندان طاهری، فتنه سالار و مسجد گوهرشاد، تعمیر منارههای مسجد گوهرشاد، مسجد گوهرشاد میان دو انقلاب مشروطه و اسلامی، لولهکشی آب مسجد، منزلسازی در اراضی سعدآباد و سرده، واقعه بهلول، بهلول کمی پیش از درگذشت، دوره تولیت محسن طاهری، بازسازی گنبد مسجد گوهرشاد، تاسیس کتابخانه مسجد گوهرشاد، مسجد گوهرشاد پس از انقلاب اسلامی، جدایی اداره مسجد از موقوفات آن، افسانههای گوهرشاد، عشق تیمور به گوهرشاد، افسانه عشق یک کارگر به گوهرشاد، رحم گوهرشاد به حیوانات بارکش، قصه مسجد پیرزن، خواهران نیکوکار گوهرشاد و بناهای منسوب به آنها، دو کنیز گوهرشاد و بناهای منسوب به آنها، عنبر غلام گوهرشاد، مقبره دیگر گوهرشاد از دیگر بخشهای کتاب است. سخن پایانی و منابع و کتابشناسی برای مطالعه بیشتر نیز پایانبخش کتاب را دربرمیگیرد.
بانو گوهرشاد آغا همسر سلطان شاهرخ تیموری و عروس تیمور لنگ بود؛ اما شهرت او نه به خاطر همسریاش با یکی از سلاطین ایران بلکه به مناسبت مسجد جامع عظیم و نفیسی است که ششصد سال پیش (سال ۸۲۱ هجری) در جوار حرم حضرت رضا (ع) در شهر مشهد ساخت. زمانی که او این مسجد جامع را در مشهد میساخت شهر هرات (واقع در کشور کنونی افغانستان) مرکز حکومت شاهرخ در ایران بود؛ اما گوهرشاد به جای این که در مرکز کشور و پایتخت همسرش مسجد جامع بسازد آگاهانه شهر مشهد را برای این کار انتخاب کرد.
البته او کمی پس از بنای مسجد جامع گوهرشاد مشهد در شهر هرات هم مصلا و مدرسهای مهم ساخت، که بعداً (سال ۸۶۱ هـ) در یکی از گنبدهای همان مدرسه دفن شد. اما حوادث روزگار بنای عظیم مصلا و مدرسه گوهرشاد در شهر هرات را به دست ویرانی سپرد، به گونهای که اکنون تنها گنبد مقبره گوهرشاد و یکی از منارههای آن در «خیابان» هرات برجاست و بقیه تماماً ویران شده است. اما مسجد یک هکتاری (ده هزار متری) او در شهر مشهد نه تنها تماماً سالم مانده بلکه در طول زمان آبادتر هم شده است. او موقوفات کلانی را هم وقف مسجد گوهرشاد مشهد کرده که عمده آنها هنوز برجا و دایر و آباد است؛ حاصل آن هم خرج نگهداری و اداره مسجد مزبور میشود؛ یکی از این رَقَبات (املاک وقفی) دو روستای سرده و سعدآباد در جوار شهر مشهد بوده که حالا در دل این شهر قرار گرفته و حدود سیصد هکتار وسعت دارد.
مسجد گوهرشاد قدیمیترین مسجد جامع شهر مشهد است، وقفنامه آن هم (با تاریخ ۸۲۹ هـ) کهنترین وقفنامه رقبات غیر منقول موجود خراسان است؛ در حالی که حرم حضرت رضا (ع) یا آستان قدس رضا با آن همه موقوفات، قدیمیترین وقفنامه غیر منقولش مربوط به صد سال پس از وقفنامه گوهرشاد (با تاریخ ۹۳۰ هـ) است.
گوهرشاد دو پسر هنرمند به نامهای بایسنغر و ابراهیم میرزا داشت که هردو از خطاطان برجسته بودند و قرآنهایی به خط خود نوشتند که تاکنون باقی مانده و دارای شهرت جهانی شدهاند. بایسنغر در زمانی که مادرش مسجد جامع مشهد را میساخته والی خراسان (با مرکزیت شهر مشهد) بوده، در نتیجه سرپرستی احداث مسجد را بر عهده داشته است، کتیبه اتمام بنا را هم خودش نوشته که تا کنون بر پیشانی ایوان مقصوره (دارای محراب) مسجد گوهرشاد برجاست.
طی ششصد سال گذشته تقریباً همه وقت نماز جماعت در این مسجد برگزار شده و صدها میلیون نفر در آن نماز خوانده و ثواب عظیمی برای خود و بانی مسجد اندوختهاند. همچنین مسجد جامع گوهرشاد در اغلب حوادث و وقایع سیاسی و اجتماعی شهر مشهد مرکز تجمع عامه مردم و یکی از کانونهای فعالیت بوده، که آخرین آنها واقعه اوایل قرن اخیر خورشیدی (۱۴) مشهور به قیام مسجد گوهرشاد و بهلول است. این جایگاه ویژه مسجد جامع گوهرشاد سبب شده تا نام بانی آن نیز پا به پای نام مسجد گوشنواز و مشهور شود و احترام همگان را برانگیزد. این کتاب تدوین شده تا یکی از زنان نادره کار حوزه فرهنگی ایران را بیشتر به همگان بشناساند. نیز سپاسی باشد از بانویی چنین نیکوکار و دوراندیش، هم پاسخی باشد به سوال و خواسته اهالی شهر مشهد و خراسان و ایران و وابستگان به فرهنگ و تمدن ایرانی که علاقهمند به آشنایی بیشتر با این مسجد و بنا بانی آن هستند.
اطلاعات مربوط به مسجد گوهرشاد و بانی آن در این کتاب عمدتاً برگرفته از کتاب گرانسنگ مسجد و موقوفات گوهرشاد است که طی چند سال توسط مهدی سیدی با همکاری حدود بیست تن دیگر فراهم آمده و در سال ۱۳۸۶ خورشیدی به اهتمام اداره کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان منتشر شده است. اطلاعات آن کتاب هم بیشتر برگرفته از اسناد و مدارک مربوط به مسجد گوهرشاد در اداره کل اوقاف، خصوصاً وقفنامه ی گوهرشاد و دیگر موقوفات این مسجد بوده است.
چون مخاطب این کتاب عامه علاقهمندان، اعم از محققان و دانشوران تا جوانان و سایر افراد علاقهمند هستند، در ارائه مطالب از روش محققانه ی محض و ذکر مورد به مورد مستندات پرهیز شده الا در موارد ویژهای که ذکر منابع ضروری تشخیص داده شده است. محققان و اساتید که خواهان همه ی منابع باشند می توانند به کتاب مسجد و موقوفات گوهرشاد رجوع نمایند؛ که شامل ده فصل به شرح زیر است:
زندگینامه گوهرشاد خاتون، تاریخچه مسجد جامع گوهرشاد، وقفنامه گوهرشاد، موقوفات دیگران بر مسجد جامع گوهرشاد، تاریخچه اداره مسجد گوهرشاد و موقوفات آن، جایگاه سیاسی مسجد گوهرشاد، نامآوران مسجد گوهرشاد، کتابخانه مسجد گوهرشاد و موقوفات سید سعید طباطبایی، دیگر بناهای گوهرشاد و شخصیت افسانهای گوهرشاد.
چنانکه از عنوانهای فصول فوق هم بر می آید بیشتر اطلاعات آن کتاب مربوط به مسجد است و کمتر مربوط به خود گوهرشاد. در این کتاب نیز چنین است، چرا که بانو گوهرشادآغا از قِبَل مسجد جامع شهر مشهد به شهرت رسیده و گرنه شخصاً به عنوان یک سلطان بانو اطلاعات زیادی که قابل استفاده برای دیگران باشد از خود باقی نگذاشته است. البته شخصیت محبوب گوهرشاد خانم سبب پیدایش حکایات شیرینی درباره او شده که در این کتاب هم به نقل آنها پرداخته شده و میتواند از بخشهای پر جاذبه این کتاب باشد.
بانوی نیکوکار و مدبر تیموری با ابتکاری دوراندیشانه مسجد زیبا و استوار جامع شهر مشهد را بهگونهای ساخته که پس از درگذشت ششصد سال از عمر آن هنوز از باشکوهترین و زیباترین مساجد تیموری، و یکی از چشمنوازترین مساجد ایران است. اما این بنا هم مانند هر بنای مادی دیگر بیگزند از «باد و باران» نبوده و نیست، در عوض شخصیتی که گوهرشاد با این بنا از خود در اذهان مردم ایران و جهان باقی گذاشته بیگزند از باد و باران و حوادث ارضی و سماوی است و تا قرنها همچنان درخشان باقی خواهد ماند، که باد گفت: «تا باد چنین بادا!»
کتاب «شهبانوی نیکوکار؛ زندگی و زمانه گوهرشاد» از سری کتابهای هما (تکنگاری زنان بانفوذ تاریخ ایران) در ۶۴ صفحه و قیمت ۱۷۰ هزار تومان از سوی نشر اگر منتشر شد.
نظر شما