سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتاب «در میانه بحران: احزاب ایرانی و نهضت ملی نفت» نوشته مجتبی سلطانیاحمدی و محمد جعفربگلو، با تمرکز بر تحلیل رفتارهای سیاسی احزاب در یکی از پرتنشترین مقاطع تاریخ معاصر ایران، از سوی انتشارات امیرکبیر روانه بازار نشر شد.
دورهای که احزاب و گروههای سیاسی زیادی متولد شدند
این اثر پژوهشی با تمرکز بر بازه زمانی تیر ۱۳۲۸ تا مهر ۱۳۳۳، به بررسی نقشآفرینی احزاب ملی، مذهبی و چپ در جریان نهضت ملی نفت میپردازد. نویسندگان در این کتاب، مسیر تاریخی ایران را از آغاز تکاپو برای ملی کردن نفت تا پیامدهای کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و انعقاد قرارداد کنسرسیوم، مسیری که به تعبیر نویسندگان از «ملی شدن» به «ملیزدایی» انجامید، واکاوی کردهاند.
تحزب در تاریخ سیاسی ایران، موضوع مورد علاقه پژوهشگران و محققان بوده و تحقیقات مختلفی در اینزمینه انجام شده است. محققان، بازه زمانی ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ را دوره دوم تحزب در تاریخ معاصر ایران میشناسند؛ دورهای که در آن، احزاب و گروههای سیاسی زیادی متولد شدند.
تبیین فضای تاریخی و زمینههای شکلگیری احزاب سیاسی، نیازمند منابع اسنادی و آرشیوی و مرامنامه و گزارش فعالیتهای احزاب است. کتاب «در میانه بحران» تلاش دارد با گونهشناسی احزاب سیاسی شاخص دوره مورد اشاره، رفتار گروههای سیاسی را در جریان نهضت ملیشدن نفت مورد بررسی قرار دهد و چرایی و چگونگی اینرفتارها را در ارتباط با بحرانهای پیش روی نهضت ملیشدن نفت بررسی کند.
ساختار و تقسیمبندی تاریخی اثر
کتاب حاضر بر اساس سه مرحله اصلی از نهضت ملی نفت ساختار یافته است:
مرحله نخست: از آغاز نهضت تا تصویب قانون ملی شدن نفت (اسفند ۱۳۲۹).
مرحله دوم: از نخستوزیری محمد مصدق تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.
مرحله سوم: از روی کار آمدن دولت فضلالله زاهدی تا انعقاد قرارداد کنسرسیوم (مهر ۱۳۳۳).
در هر یک از این فصول، رفتار احزاب در مواجهه با رویدادهای کلیدی نظیر قیام سی تیر ۱۳۳۱، انحلال مجلس هفدهم و تحولات پس از کودتا مورد تحلیل قرار گرفته است.
تحلیل رفتار سیاسی بر پایه نظریه بحران
وجه تمایز اصلی کتاب «در میانه بحران»، بهرهگیری از چارچوب نظری توماس آرتور اسپریگنزبرای تبیین کنشهای سیاسی است. نویسندگان با استفاده از چهار مرحلهی «کشف»، «شناسایی»، «بازسازی آرمانی» و «ارائه راهحل»، نشان میدهند که چگونه تفاوت در درکِ مفهوم «بحران» میان احزاب مختلف، منجر به واگراییها و تعارضهای سیاسی در آن دوران شد؛ بهگونهای که آنچه برای یک حزب «بحران» تلقی میشد، برای حزبی دیگر «فرصت» محسوب میگشت.
کاوش در اسناد آرشیوی و فراروی از روایتهای تکبعدی
سلطانیاحمدی و جعفربگلو در تدوین این اثر، با تکیه بر اسناد آرشیوی، گزارشهای شهربانی، اسناد سفارتخانهها، بولتنهای امنیتی و مطبوعات حزبی، کوشیدهاند از انباشت دادههای خام فراتر رفته و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، به چرایی رفتار احزاب بپردازند. این کتاب با اجتناب از روایتهای قهرمانمحور و ایدئولوژیک، تصویری چندلایه و واقعبینانه از سیاستورزی در جامعهای در حال گذار ارائه میدهد.
در بخشی از این کتاب آمده است: «در میان دیگر سران نامآشنای جبهه ملی نیز در اینرابطه اتفاق نظر وجود نداشت؛ در میتینگ ۲۵ مرداد ۳۲ و در حالی که فاطمی بر لغو سلطنت اصرار داشت، شایگان بر شعار مشروطهخواهانه «شاه باید سلطنت کند و نه حکومت» تاکید میکرد؛ زیرکزاده خواهان تشکیل شورای سلطنتی بود و سنجابی نیز در ملاقات روز بعد با مصدق از لحن و سخنان فاطمی در میتینگ بهارستان انتقاد کرد و گفت: «بهتر بود ایشان به عنوان وزیر امور خارجه که حرفشان حرف دوست است اینگونه سخن نمیگفتند.» خود مصدق هم در صدد تشکیل شورای سلطنت به ریاست علیاکبر دهخدا برآمد. اینموضوع نشانه اختلاف راهبردی بین رهبران جبهه ملی بود.
فاطمی یکماه پس از کودتا و هفتهها بعد از برچیدهشدن بساط نهضت ملی، بر همکاران و همکیشان سابق خود میتازد و آنها را بهخاطر فرصتنشناسی، جمعی «کوتهبین» میخواند. او ذیل یادداشتهای روز ۲۵ شهریور در انتقاد از برخی اعضای جبهه ملی که فرصت تغییر نظام سلطنتی را بهراحتی از دست دادند مینویسد: «خودخواهی و غرضورزی و کوتهبینی چندتن از همکاران اولیه جبهه ملی مصدق از بزرگترین عوامل اینخرابی و سقوط بود ... اینجبهه اگر از دسایس خودی و بیگانه توانسته بود خویشتن را برکنار نگه دارد و همان صفا و صمیمیت روزهای اول تا آخر ادامه پیدا میکرد، یکجماعت ده، بیستنفری با آن پشتیبانی عجیب و بیسابقه مردم میتوانست یکحکومت نمونه و یکمدل در شرق، شرق بدبخت و محکومی که صد و پنجاه سال اسیر اقویای اروپایی بوده و، چون غلام حلقه به گوش فرمانبرداری آنها را میکرده است به وجود بیاورند. افسوس که اینرویا تعبیر نشد ...»
کتاب «در میانه بحران: احزاب ایرانی و نهضت ملی نفت» نوشته مجتبی سلطانیاحمدی و محمد جعفربگلو در ۳۵۵ صفحه و در قطع رقعی از سوی انتشارات امیرکبیر روانه بازار نشر شد.
نظرات