به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، صبح سوم شهریور ۱۳۲۰، همزمان با آغاز حمله نیروهای بریتانیا و شوروی به ایران، یکی از مهمترین رویاروییهای نظامی جنوب کشور در خرمشهر شکل گرفت. نیروهای دریایی بریتانیا با هدف تسلط بر اروندرود، بنادر و تأسیسات راهبردی جنوب وارد عملیات شدند و با شناورها و نیروهای دریایی ایران مواجه شدند. دریادار غلامعلی بایندر، فرمانده نیروی دریایی ایران، با وجود برتری چشمگیر نیروهای مهاجم، تصمیم به مقاومت گرفت و نیروهای تحت فرمان او در برابر حمله ایستادگی کردند... سوم شهریور سالروز کشته شدن دریادار غلامعلی بایندر در درگیری با نیروهای متفقین است. به یاد او در گزارش زیر مروری بر زندگی و کتاب «خلیج فارس و سه نقشه» خواهیم داشت.
غلامعلی بایندر از چهرههای مهم تاریخ نظامی ایران در دوره پهلوی اول و از پیشگامان شکلگیری نیروی دریایی نوین ایران بود. او در ۲۳ آذر ۱۲۷۷ در تهران متولد شد و پس از تحصیل در دارالفنون و مدرسه نظام مشیرالدوله، در سال ۱۲۹۹ وارد خدمت نظامی شد. بایندر در سالهای نخست خدمت در عملیاتهای نظامی در تنکابن، گیلان و مناطق غربی کشور شرکت کرد و پس از آن برای فراگیری علوم و فنون نظامی به فرانسه اعزام شد. او دورههای توپخانه و سپس دانشکده نظام را در فرانسه گذراند و پس از بازگشت به ایران در سمتهای مختلف نظامی فعالیت کرد.
مسیر زندگی بایندر از اوایل دهه ۱۳۱۰ با خلیج فارس و تأسیس نیروی دریایی مدرن ایران پیوند خورد. در سال ۱۳۱۰، همزمان با برنامه دولت برای ایجاد نیروی دریایی جدید، او برای فراگیری فنون دریانوردی و نظارت بر ساخت ناوهای جنگی سفارش دادهشده ایران به ایتالیا رفت. پس از بازگشت، در سازماندهی و توسعه نیروی دریایی تازهتأسیس ایران نقش مهمی ایفا کرد و بعدها به فرماندهی نیروی دریایی رسید.
فعالیت بایندر تنها به امور نظامی محدود نبود. او اهل مطالعه، تحقیق و تألیف بود و در دوران خدمت در جنوب ایران، مطالعات گستردهای درباره تاریخ و جغرافیای خلیج فارس انجام داد. از آثار شناختهشده او میتوان به «نقشه خلیج فارس» (۱۳۱۰)، «خلیج فارس» (۱۳۱۷) و «جغرافیای خلیج فارس» (۱۳۱۹) اشاره کرد. در کنار این آثار، نوشتههایی درباره دریانوردی و توپخانه نیز از او باقی مانده است.
یکی از جنبههای مهم فعالیت بایندر، پیگیری حقوق ایران در خلیج فارس بود. او در مذاکرات و کمیسیونهای مربوط به اروندرود حضور داشت و در اختلافات مربوط به جزایر خلیج فارس نیز فعال بود. در سال ۱۳۱۳، در رأس نیرویی ایرانی در جزیره تنب حاضر شد و بر حق مالکیت ایران تأکید کرد؛ اقدامی که با اعتراض بریتانیا مواجه شد. این فعالیتها نشان میدهد که برای بایندر، مطالعه خلیج فارس با مسئله حاکمیت و امنیت ملی ایران ارتباطی مستقیم داشت.
سرانجام بایندر در ۳ شهریور ۱۳۲۰، همزمان با حمله نیروهای بریتانیا و شوروی به ایران، در منطقه خرمشهر و آبادان در جریان مقاومت در برابر نیروهای مهاجم کشته شد. به این ترتیب، زندگی او در سه حوزه مهم ــ نظامیگری، تأسیس نیروی دریایی و پژوهش درباره خلیج فارس ــ به یکدیگر پیوند خورد.
نگاهی به کتاب «خلیج فارس»
کتاب «خلیج فارس» بایندر نخستین بار در سال ۱۳۱۷ در خرمشهر منتشر شد. چاپ جدید آن با عنوان «خلیج فارس: همراه سه نقشه» به کوشش بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و با یادداشتی از کاوه بیات منتشر شده است. این کتاب در مجموعه «گنجینه جغرافیای تاریخی ایران» قرار گرفته است.
اهمیت کتاب در این است که آن را میتوان یکی از نخستین پژوهشهای فارسی دانست که درباره خلیج فارس با رویکردی نسبتاً منظم و بر پایه روشهای جدید تحقیق تاریخی و جغرافیایی نوشته شده است. به نوشته کاوه بیات، این اثر محصول دورهای است که توجه ایرانیان به خلیج فارس، همزمان با تلاش برای ایجاد یک نیروی دریایی مدرن و تقویت حاکمیت ملی در این منطقه، افزایش یافته بود.
بایندر در این کتاب صرفاً به توصیف جغرافیایی خلیج فارس اکتفا نمیکند. کتاب مجموعهای از اطلاعات تاریخی و جغرافیایی درباره منطقه ارائه میدهد و موضوعاتی مانند تحولات سیاسی خلیج فارس و وضعیت بحرین را نیز مورد توجه قرار میدهد. در معرفی کتاب بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، به بررسی رقابت قدرتهای اروپایی، از جمله انگلیس، روسیه، فرانسه و آلمان، و تلاش آنها برای نفوذ در مسیرهای منتهی به خلیج فارس اشاره شده است.
از نکات قابل توجه کتاب، توجه ویژه به بحرین است. این موضوع در فضای سیاسی ایران دهه ۱۳۱۰ اهمیت فراوان داشت و نشان میدهد که مطالعه خلیج فارس برای بایندر تنها یک موضوع جغرافیایی نبود، بلکه با مسائل مربوط به حاکمیت، امنیت و منافع ملی ایران ارتباط داشت. کاوه بیات نیز تأکید میکند که بخش مربوط به بحرین نشاندهنده توجه خاصی است که در آن دوره به این مسئله در حال شکلگیری بود.
اهمیت سه نقشه
یکی از ویژگیهای نسخه تجدیدچاپشده کتاب، وجود سه نقشه است؛ از همین رو عنوان کامل آن «خلیج فارس: همراه سه نقشه» است. ثبت کتابشناختی این اثر نیز وجود نقشههای همراه کتاب را تأیید میکند.
وجود نقشهها اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد بایندر خلیج فارس را نه فقط به عنوان یک موضوع تاریخی، بلکه به عنوان یک فضای جغرافیایی، دریایی و سیاسی مطالعه میکرد. نقشه در چنین اثری وسیلهای برای فهم بهتر موقعیت بنادر، جزایر، کرانهها و مسیرهای ارتباطی منطقه است و در کنار متن، تصویری عینیتر از موضوع پژوهش ارائه میکند.
در مقدمه کتاب، بایندر بر اهمیت خلیج فارس برای ایران تأکید میکند و هدف خود را افزایش آگاهی ایرانیان، بهخصوص افسران و کارمندان دولت، درباره این منطقه میداند. از دیدگاه او، شناخت خلیج فارس بخشی از شناخت خود ایران است؛ زیرا این منطقه هم مسیر ارتباط کشور با جهان و هم بخشی اساسی از موقعیت جغرافیایی و امنیتی آن به شمار میآید.
از این منظر، «خلیج فارس» را میتوان فراتر از یک کتاب تاریخی دانست: این اثر نمونهای از تلاش یک نسل از نظامیان و پژوهشگران ایرانی برای شناخت علمیتر مرزهای دریایی و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران است. اهمیت امروزین کتاب نیز تنها در اطلاعات آن نیست؛ بلکه در این است که نشان میدهد مسئله خلیج فارس و ضرورت شناخت تاریخی و جغرافیایی آن، دههها پیش از شکلگیری بسیاری از پژوهشهای جدید، مورد توجه پژوهشگرانی چون بایندر قرار داشته است.
در نهایت، همانگونه که کاوه بیات در یادداشت خود تأکید میکند، پس از بایندر آثار بسیار بیشتری درباره تاریخ و جغرافیای خلیج فارس منتشر شد؛ اما «خلیج فارس» بایندر جایگاه تقدم تاریخی خود را حفظ کرده است. تجدید چاپ آن، علاوه بر احیای یک متن تاریخی، یادآور نقش بایندر در دو عرصه مهم است: پایهگذاری نیروی دریایی نوین ایران و آغاز مرحلهای تازه از مطالعات ایرانی درباره خلیج فارس.
منابع استفادهشده
غلامعلی بایندر، «خلیج فارس: همراه سه نقشه»، با یادداشت کاوه بیات، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار
زندگینامه غلامعلی بایندر و فهرست آثار او، ایرانبوم
معرفی و بررسی کتاب «خلیج فارس» بایندر، منابع مرتبط با مطالعات خلیج فارس
سایت مجله بخارا
نظر شما