سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حسین مسرت، پژوهشگر تاریخ و مصحح نسخههای خطی: کاریز (قنات)، کهنترین سازه آبی گیتی است که برخی ابتکار و افتخار ساخت آن را به ایرانیان نسبت میدهند. سازهای که نشان از هوشمندی کاریزگرانی دارد که استاد ریاضی، فیزیک، مکانیک، خاک، آب و زمینشناسی هستند؛ استادانی که شاید سواد هم نداشته باشند و به گفتۀ استاد محمّدکریم پیرنیا، «نَکیز» (نقشه) را روی خاک میکشند و سپس اجرا میکنند؛ ولی چنان استادانه آب را از فرسنگها راه، مدیریت و حسابگری میکنند که بدون اندکی دشواری در روند حرکت و بدون اندکی هدررفت، به سلامت به مقصد میرسد.
کاریزها سازمانی سامانمند داشتهاند که محمّدحسین پاپلییزدی آن را «تمدّن کاریزی» مینامد؛ بزرگترین و کهنترین شرکت تعاونی و همیاری در جهان، به گونهای که کاریزکن، وردست، آبیار و میراب، همه با نظمی حسابشده در این سازمان بزرگ کار میکنند و کمتر اختلافی بین هموندان آن پیدا میشود. نسل به نسل و سینه به سینه، این سازمان به کار خود ادامه میدهد. در این باره بنگرید به دو کتاب: «فرهنگ و تمدّن کاریزی» و «جلوههایی از تمدّن کاریزی» از پاپلییزدی و جانباللهی.
با اینکه تاکنون دهها کتاب و صدها گفتار درباره پیشینه کاریز و شیوه کار و برداشت و غیره نوشته شده است، باز هر آنچه نوشته شود، کم است. از کتاب «استخراج آبهای پنهانی» در سده پنجم قمری گرفته تا کتاب «از قنات تا دادگاه تاریخ، حقابه در حقوق ایران» نگارش علیرضا رستمزاده رنانی؛ «داستان قنات در ایران» نگارش محمّدرضا افضلی و «زیر سای قنات» از حجّت آخرتی که در سال ۱۴۰۵ چاپ شده است. هرکس با یک دیدگاهی بدین کارخانۀ بزرگ آبآوری مینگرد و دستاورد آن، کتابی میشود ارزنده و ماندنی. به غیر از دهها پژوهشگر ایرانی، پژوهشگرانی مانند نوبوآکی کندو (کوندو) از ژاپن و هانری گوبلو از فرانسه هم بدان توجّهی ویژه دارند.
و اکنون نادر پیری اردکانی، پژوهشگر بومی اردکان، پس از چاپ کتاب «اسناد قنوات اردکان»، پیگیر کار کاریز و ریزهکاریهای آن شد و سپس عاشق آن گشت و نود روز تمام، از پگاه تا شام، با کاریزگران نشست و برخاست و پا به پای آنان در میله و راهرو و کورۀ کاریز قطبآبادِ اردکان گام برداشت و دستاورد آن، کتابی شد که اینک در دسترس دوستداران هنر و فن و پیشینه کاریز در اردکان و ایران است. کتابی که یکی از استادان نامدار دانش کاریز در ایران، جواد صفینژاد (۱۳۰۸–۱۴۰۲ خ) خوانده و بهره و حظ برده و بر آن پیشگفتاری جانانه و درازدامن نوشته است که در بخشی از آن میخوانیم: «مقنی واژهای متداول است که در بارۀ ردههای مختلف این گروه پررمزوراز به کار رفته است. ولی این واژه چندان قدیمی نیست؛ زیرا پیش از آن به گواهی فرهنگها، واژههای کاریزگر، کاریزکن، کهگین، کتکن، چاهخو (چخو) و کومش در ایران متداول بوده است... ولی هیچکدام از واژههای فوق، بیانگر زحمات و ماهیت کار و شناخت تاریخی آنها نیست.... بر همگان پوشیده نیست که قرنهای متوالی است که قنات، سکنۀ بسیاری از مناطق ایران به ویژه شرقِ کمباران را زنده نگه داشته، کشاورزی آنها را رونق بخشیده و به سکنۀ روستاها حیات اقتصادی اعطا نموده است... باری قنات دارای ویژگیهای مختلفی است که بایستی آن را هشتمین عجایب دنیا نامید.»
همو به درستی میگوید: «هرچند این کتاب «۹۰ روز با مقنیان» نام گرفته است، ولی فراتر از ۹۰ روز، مطالب ارزنده و ارزشمند در جایجای آن قرار دارد... آقای پیری هر چند که آگاهی و اطلاعات زیادی از ساختار و بهرهگیری قنات دارد و او را به عنوان پژوهشگر حوزۀ قنات میشناسند، ولی پیش از آن دارای پژوهشهای دیگری نیز بوده است... اسناد قنوات اردکان (۱۳۸۹) که به نظر بنده باارزشترین کتاب آقای پیری تا آن تاریخ بوده است. وی متوجّه ارزش قناتهای ارزشمند اردکان گردیده و به جمعآوری حدود یکصد سند در بیان شرح اسنادی پرداخته...»
خود پژوهنده در دیباچۀ کتاب از انگیزهاش برای پژوهش و نگارش این کتاب میگوید که خواندنی است: «همیشه قنات برایم تازگی و جذابیت داشته است. از دوران کودکی که با کنجکاویهای کودکانه با بچهها به پایابهای قنوات جعفرخان، نیلی، باغستان و قطبآباد میرفتیم و ماهی میگرفتیم و از تاریکی، سکوت و سردیِ «نیدو» (ورودی راهروی قنات یا کوره) لذت میبردیم. لحظهلحظۀ زندگی من پر است از خاطرات قنات که در سینهام حک شده و همیشه همراه من است تا به امروز که از سرِ عشق، دغدغۀ اصلیام شده، زنده نگاهداشتن قنات و آموختن دانش آن.»
کتاب نامبرده در پنج بخش به ترتیب زیر سامان یافته است:
۱. قبل از شروع
۲. شروع به کار مقنیها برای خرابکشی
۳. انواع کولها
۴. زندگینامه
۵. خاطرات مقنیها
نادر پیری با پژوهش و چاپ این کتاب، خدمتی بس ارزنده برای آشنایی خوانندگان با پیشینه و کاربرد و اصطلاحات ویژۀ کاریز در ایران کرده است؛ نخست آنکه این هنر چندینهزارساله را مستند کرده و دیگر آنکه به انواع کول، سازمان کاریز در ایران و اردکان و حتی واژگان و اصطلاحات بومی کاریز در این شهر پرداخته است. کار بسیار خوب دیگر او، درج زندگینامۀ کاریزگران کنونی اردکان است؛ کسانی که در درازنای تاریخ گمنام بودهاند. نقش آنها ماندگار شده، ولی نامی از آنان در هیچ جا نیست. خدمتی کردهاند که گاه تا هزار سال ماندگار شده است. در بخش پنجم، یادبودهایی از کاریزگران آورده که نشان از پایمردی و سختکوشی آنان دارد و در پایان کتاب، فهرستی از نگارهها، واژهها و اصطلاحات و نمایهها را جای داده است. میتوان گفت دیگر موردی که این کتاب را مستند و بسامان کرده، بهرهوری از صدها نگارۀ گویا و رسا است.
باید بدو دستمریزاد گفت که بخشی از پیشینه دانش کاریز را در ایران و اردکان ماندگار کرده است و چشم به راه دیگر آثار و اسناد او در حوزۀ کاریز و کاریزگری ماندهایم.
نظر شما