سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نفیسه خلیلی: غرش موشکها، فقط تهدید جان آدمی نیست؛ شلیکها هویت مکتوب و سند زیست تاریخی یک تمدن را نیز هدف قرار میدهد. بیتفاوتی نسبت به شیوهنامههای حفاظتیِ اضطراری، به معنای خاکستر شدن شناسنامه ملی در میانه بحران است.
با آغاز بحرانهای نظامی، معادلات زیستی زیر باران ترکش و بمباران دگرگون میشود؛ اما فاجعهای عمیقتر و غیرقابل جبران در پسِ این ویرانیها، نابودی نسخههای خطی، کتابخانهها و گنجینههای موزهای است که اسناد اصالت یک ملت بهشمار میروند. این آثار گرانسنگ، آسیبپذیرند که در نبود پدافند غیرعامل و دستورالعملهای پیشگیرانه، نخستین قربانیان اصابت مستقیم، آتشسوزی و غارت خواهند بود. مسئله اساسی، نبود یک سازوکار منسجم تخلیه ایمن و انتقال به مخازن امنِ ضدحریق پیش از نواختهشدن آژیر خطر است؛ بنابراین بهقول شیخ اجل سعدی:
«علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد / دریغ سود ندارد چو رفت کار از دست
به روزگار سلامت سلاح جنگ بساز / وگرنه سیل چو بگرفت، سد نشاید بست.»
درباره واکاوی ابعاد این تهدید و بررسی راهکارهای عملیاتی صیانت از حافظه تاریخی ایران در سه مقطع حساس «پیش، حین و پس از جنگ» محسن حقگو، رئیس اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی کتابخانه و موزه ملی ملک درباره ضرورتهای پدافندی حفاظت از نسخ خطی و گنجینههای نفیس به ایبنا گفت.
- با توجه به شرایط جنگی حاکم بر کشور چگونه میتوانیم از میراث مکتوب کشور محافظت کنیم؟ چه ضروریات و ابزارهایی پیش و بعد از جنگ و حتی حین جنگ باید برای محفاظت از این آثار وجود داشته باشد؟
مجموعههایی که نگهدار و میراثدار منابع مکتوب و نسخههای خطی هستند، معمولا با چالشهای زیادی روبهرو هستند. نگهداری از این منابع، حتی در شرایط عادی نیز با چالشهای متعددی برای حفاظت روبهرواست؛ حالا شما شرایطی را درنظر بگیرید که شرایط بحرانی و جنگ نیز باشد و بحرانهای جنبی دیگری را نیز ایجاد کند.در زمان جنگ؛ فقط بحث بمباران مکان و از بین رفتن آثار تاریخی، نسخههای خطی و میراث مکتوب مطرح نیست، بلکه موضوع شورش، غارت و سرقتها مهم میشود؛ مواردی که به دلیل فضای متشنج جنگ، ممکن است پیش بیاید و شرایط را بحرانیتر کند، حتی قطعی برق و ارتباطات و همچنین امکان نداشتن پشتیبانی شهری به دلیل اینکه شهرداری درگیر ارائه خدمات مختلف است، از جمله مسائل حاشیه ای و جنبی است که منظومهای از مشکلات را برای حفظ میراث مکتوب ایجاد میکند و به تبع آن نیازهای ضروری برای محافظت ایجاد میشود.
- چه راهکارهایی برای حفاظت استاندارد از آثار نفیس در شرایط عادی باید پیشبینی شود تا در وضعیت جنگی غافلگیر نشویم؟
در یک شرایط استاندارد، مجموعهها باید یک شبکه ارتباطی مناسب و پیش بینی شده داشته باشند؛ اینها مسائلی است که باید قبل از وقوع بحران و جنگ به آن توجه داشته باشید . به عنوان مثال مجموعههای کتابخانهای و موزهای باید ایستگاههای آتش نشانی، پلیس ، ناحیه شهرداری و ستاد بحران منطقه خود را بشناسند و بدانند آنها در چه مناطقی قرار گرفتهاند و به شکل پیشدستانه با آنها ارتباط داشته باشند؛ در واقع یک آمادگی ذهنی، شناخت نشانی و منطقه و همچنین دسترسی به مجموعه برای آنها ازپیش وجود داشته باشد.
برای نگهداری آثاری مانند نسخ خطی در فضای مطلوب و نمایش آثار در مکانهایی مانند کتابخانهها و موزهها باید یکسری آمادگیهای از پیش تعیین شده وجود داشته باشد. اولین اقدام آموزش کارکنان و وجود چارت سازمانی بحران در مجموعه است؛ یعنی کارکنان بدانند در شرایط بحرانی دقیقا چه وظیفه ای دارند؟ چه کارهایی را باید انجام و چه فعالیتهایی را نباید انجام دهند ؛ این تقسیم کار باید پیش از بحران و به درستی در مجموعه تبیین و با تعیین جانشینهای مسئولان کنونی از پیش مشخص باشد. اگر این اتفاق نیفتد ، باعث میشود در شرایط جنگی؛ عدهای بخشی از فعالیتها را انجام دهند و بخشی از کارهای دیگر مغفول بماند. اینها باید قبل از بحران تدوین و تعیین شده باشد.
- چه ابزار، سیستمهای ایمنی و تجهیزات ضروری برای محافظت از میراث مکتوب پیش از جنگ باید در مجموعه وجود داشته باشد؟
وجود تجهیزاتی ایمنی مانند سیستم اطفا حریق شبکهای و سراسری، مجموعه تجهیزات موزهای اطفاء حریق ، مخازنی که حتیالمقدور یک ایمنی حداقلی و مناسبی را در شرایط بحرانی فراهم کند باید حتما در مجموعهها و کتابخانههای دارای آثار نفیس موجود باشد تا بتوان یک کنترل نسبی بر رطوبت و دما پیش از بحران داشته باشیم.همچنین مجموعه را باید از نظر دسترسی به درها و فضای نگهداری نسخههای خطی هنگام وقوع جنگ مورد بررسی قراربگیرد. مقاومت سازه و ساختمان در برابر زلزله و انفجار و داشتن تاسیسات مناسب از جمله تجهیزات، ابزارها ونکات ایمنی است که باید پیش از بحران و جنگ به آن توجه کرد.
- اگر تمهیدات لازم و استانداردها در یک کتابخانه و موزه رعایت نشود؛جنگ و بحران معمولا باعث تشدید آسیب به میراث مکتوب و آثار میشود، چه آسیبهای جنبی هنگام وقوع جنگ کتابخانهها و موزهها را تهدید میکند؟
یکی از آسیبهایی که جنگ میتواند به آن دامن بزند؛ ترکیدگی لولههای گاز، آب و مسائل ثانویه است که موجب آسیبدیدگی ثانویه به آثار میشود؛ حتی در صورتی که ساختمان و سازه با اصابت مستقیم پرتابه روبهرو نشود؛ این اتفاقات ممکن است رخ بدهد.یکی از مشکلاتی که برای نگهداری نسخ خطی وجود دارد این است که این آثار از آنجا که طی سالهای تاریخی در مکان های مختلفی نگهداری و استفاده شدند، دارای آلایندههای بیولوژیکی متعدد هستند حالا در شرایط جنگ که نظارتی وجود ندارد یا زیرساختهای انرژی آسیب دیدهاند؛ کافی است کمی دما و رطوبت بالاتر برود اینجاست که آلایندهها فعال میشوند و شرایط را بحرانیتر میکنند؛ بنابراین باید برای این موارد قبل از جنگ فکری کرد.
- مدیریت آفات و تهیه نسخه دیجیتال از منابع خطی بسیار مهم است
مدیریت آفات یعنی آفتزدایی ، ضدعفونی و گندزدایی نسخههای خطی را باید مورد توجه جدی قرار داد و ایمنی نسبی از این حیث را باید پیش از جنگ برای نسخ خطی فراهم کنیم.حفظ اصل فیزیکی نسخ خطی اولویت مهمی است اما با همین میزان اهمیت؛ مهم است که داده های این منابع( نسخه اسکن شده آنها) را نیز حفاظت کنیم؛ بنابراین تهیه نسخه پشتیبان و اسکن و دیجیتالسازی آثار و تدوین فهرست نویسی از این دادهها، در زمان مناسب و پیش از بحران بسیار حائز اهمیت است.شما در مراکز مختلف می توانید این منابع دیجیتال را به امانت بگذارید این دادهها قابل تکثیر است و در صورتیکه اتفاقی برای آثار رخ دهد؛ این مستند نگاری و منابع دیجیتال حداقل امکان انتقال محتوای مکتوب به نسل بعد و نگهداری از این محتواها را برای ما فراهم میکند.
- تولید دانش برای شناخت منابع خطی در مجموعهها یک ضرورت است
یکی از نکاتی که برخی از مجموعهها بعضا به آنها مبتلا هستند، این است که دسترسی پژوهشگران به این منابع دیجیتال را محدود میکنند و بر همین اساس اصل بهاصطلاح تولید دانش پیرامون این آثار، مختل میشود. همین وضعیت موجب میشود، شناخت مردم از این آثار را محدود شود. مجموعهها توان مالی، علمی و زمانی لازم برای تولید دانش بر پایه منابع مکتوب و کهن را ندارند؛ زیرا تولید این محتوا در کوتاهمدت یا میانمدت برای مجموعهها و کتابخانهها مقدور نیست در حالیکه با مشارکت یا جلب همکاری نهادهای علمی، اطلاعاتی و همکاری با پژوهشگران و فعالان اجتماعی، این روند تسریع میشود.
تحویل نسخههای خطی به افراد معتمد و پس گرفتن آنها میتواند یک راهکار باشد
در ابتداییترین حالت وقتی جنگ یا بحرانی رخ میدهد باید آمادگیهای قبلی که پیش از جنگ تدوین و پیشبینی شده؛ عملیاتی شود. در مرحله بعد باید نسخههای خطی و منابع نفیس به افراد معتمدِ از پیش شناسایی شده تحویل و سپس پس گرفته شود. مثلا در افغانستان براساس شنیدهها وقتی جنگ ناگهانی در این کشور رخ داد، نسخههای آرشیو ملی میان افراد مختلف به امانت پخش و دوباره این نسخهها از آنها پس گرفته شد و با همین راهکار، بخش عمدهای از نسخههای گردآوریشده این کشور، مجدد به آرشیو ملی برگشت؛ هرچند این راهکار نیز مشکلات خاص خود را دارد.
توجه به پدافند غیرعامل ،ایمنی سازه و تاسیسات
موضوع پدافند غیرعامل نیز بسیار مهم است؛ یعنی یک مجموعه و کتابخانه باید دارای سازه مقاوم و استاندارد و همچنین مخازن مناسب و باکیفیت باشد.توجه به تاسیسات الکترونیک و برق، وجود اتاق فیزیکی بحران و تفکر بحرانی در چارت سازمانی این مجموعهها بسیار مهم است. همچنین ضرورت بودن تجهیزات، ابزارهای الکترونیکی، مکانیکی و برقی موردنیاز در زمان بحران بسیار مهم است. آمادگی ذهنی اطلاعاتی کارکنان و آموزش واکنش صحیح آنها نیز حائز اهمیت است. تامین امنیت مجموعهها از طریق مراکز انتظامی و امنیتی در زمان جنگ و بحران اطلاعرسانی به موقع و درست، به این مراکز از طریق مراکز انتظامی و امنیتی نقش مهمی در حفظ میراث مکتوب و امنیت این مجموعهها دارد. حتی باید امکان هشدار به افراد مرتبط با مجموعه در زمان خطر وجود داشته باشد تا بتوانند به سرعت در محل حاضر شوند. وجود سیستمهای اطفاء، مبارزه با آفات، ارتباطات، آموزش کارکنان، توجه به ایمنی سازه و تاسیسات و مواردی از این دست همه در کنار هم و مکمل یکدیگرند؛ زیرا نقص در هر یک از این موارد موجب نرسیدن به یا دشواری در رسیدن به هدف میشود.
- بعد از وقوع جنگ، برای نجات نسخههای خطی و کهن چه باید کرد؟ ابتداییترین کارها چیست؟
اقدام اضطراری برای دسترسی به آثار و آمادگیهایی که باید داشته باشیم تا بتوانیم به مجموعه و آثار راه پیدا کنیم؛ باید از قبل، نهادهایی که معین مجموعه هستند را تعیین کرده باشیم و بشناسیم، مثلا بعد از وقوع جنگ اقدام اولیه این است که نسخهها و منابع ارزشمند را از وضعیت خطر و بحران دور کنیم و به یک ایمنی نسبی و موقت برسانیم. درباره حریق، باید بعد از کنترل آتش و اطفاء، موادی که در اثر استفاده از مواد آبی، پودری و گازی بر روی آثار مانده به سرعت پاکسازی و بازآرایی شود.
کنترل آثار، فهرستبرداری و کنترل آنها بعد از بحران و پایش موجودی آثار از دیگر اقدامات ضروری بعد از جنگ است. در این شرایط؛آثاری که از دست رفته باشند، باید صورتجلسه شوند و برای نمونههای از دست رفته؛ موارد مشابه که از پیش تهیه کردیم را درنظر بگیریم. وجود رطوبت بعد از جنگ و بحران یکی از مواردی است که باید به آن دقت کرد؛ بهعنوان مثال وجود رطوبت بعد از جنگ و یک حادثه به سرعت میتواند عوامل بیولوژیک را فعال کند و آثار ممکن است با یک آبگرفتگی ساده با بحران شدید مواجه شوند. این آثار باید سریع به سردخانهها منتقل و فریز شوند و به تدریج برای آفتزدایی و مرمت بروند.
نظر شما