سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتابفروشی اگرچه طبق یک تعریف از پیش تعیین شده و کلیشهای، فضایی برای عرضه و خرید کتاب است؛ اما در سالهای اخیر، ویترین بسیاری از کتابفروشیها در کنار کتاب، میزبان دفتر، خودکار، مداد، نوشتافزار، لوازم نقاشی و دیگر محصولات مرتبط با مطالعه و آموزش شده است.
این تغییر، اگرچه در نگاه نخست یک تصمیم تجاری برای افزایش فروش به نظر میرسد، اما در شرایط اقتصادی روز، برای بخشی از کتابفروشان به ضرورتی برای ادامه فعالیت تبدیل شده است. افزایش هزینههای اجاره، حقوق، انرژی و سایر هزینههای جاری در کنار تغییر الگوی خرید و کاهش قدرت خرید مخاطبان کتاب، شرایطی ایجاد کرده که اتکا به فروش کتاب بهتنهایی برای برخی واحدهای صنفی دشوار باشد.
علاوه براین لوازمالتحریر کالایی مصرفی است که برخلاف کتاب، تقاضای آن در طول سال و بهویژه در مقاطع بازگشایی مدارس و دانشگاهها، بالا میرود و همین موضوع موجب شده برخی کتابفروشان، عرضه این محصولات را راهی برای جذب مشتری و ایجاد جریان درآمدی مکمل بدانند.
کتابفروشی یا فروشگاه فرهنگی؟
ورود لوازمالتحریر به کتابفروشیها البته تنها یک مسئله اقتصادی نیست. کتابفروشیها بخشی از زیستبوم فرهنگی شهرها محسوب میشوند و افزایش سهم کالاهای غیرکتابی میتواند این پرسش را ایجاد کند که مرز میان کتابفروشی و فروشگاه لوازمالتحریر کجاست؟ برخی فعالان بازار کتاب معتقدند عرضه کالاهای مرتبط با کتاب و مطالعه، لزوماً به معنای فاصله گرفتن کتابفروشی از کارکرد فرهنگی خود نیست. به باور آنان، محصولاتی مانند دفتر، نوشتافزار و لوازم مطالعه میتوانند در کنار کتاب قرار بگیرند و حتی مخاطبان بیشتری را به فضای کتابفروشی وارد کنند.
در مقابل، دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که نسبت به تجاری شدن بیش از اندازه فضای کتابفروشی هشدار میدهد. براساس این نگاه، اگر سهم لوازمالتحریر و کالاهای جانبی از فضای فروشگاه افزایش پیدا کند، ممکن است کتاب بهتدریج از کانون توجه خارج شود و هویت فرهنگی کتابفروشی تحتتأثیر قرار گیرد.
رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران با اشاره به ارتباط نزدیک بازار کتاب و لوازمالتحریر به خبرنگار ایبنا، گفت: عرضه لوازمالتحریر در کتابفروشیها میتواند به حفظ اقتصاد این واحدها کمک کند؛ چراکه اتکای صرف به فروش کتاب، با توجه به افزایش هزینهها و محدودیت درآمد، برای بسیاری از کتابفروشیها کافی نیست.
ابراهیم کریمی ادامه داد: لوازمالتحریر و کتاب تا حدودی کالاهای همگون محسوب میشوند و بسیاری از افرادی که برای خرید لوازمالتحریر به فروشگاه مراجعه میکنند، ممکن است همزمان کتاب نیز خریداری کنند.
وی با اشاره به فروش کتابهای درسی افزود: خواستار آن بودیم که کتابهای درسی همچنان از طریق کتابفروشیها عرضه شود، اما متأسفانه چند سالی است این امکان از کتابفروشیها گرفته شده و آموزش و پرورش کتابهای درسی را مستقیماً به دانشآموزان تحویل میدهد.
کریمی ادامه داد: در چنین شرایطی، اشکالی ندارد که کتابفروشیها در کنار کتاب، لوازمالتحریر و سایر کالاهای فرهنگی را نیز عرضه کنند. اگر قرار باشد کتابفروشیها صرفاً به درآمد حاصل از فروش کتاب متکی باشند، درآمد آنها در بسیاری از موارد حتی پاسخگوی هزینههایشان نیست.
رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران با اشاره به تعطیلی برخی کتابفروشیها گفت: نمونه آن کتابفروشی فردوسی در تجریش بود که تنها کتاب عرضه میکرد، اما درآمد حاصل از فروش کتاب به اندازهای نبود که بتواند هزینههای مجموعه را پوشش دهد و در نهایت مجبور به تعطیلی شد.
وی تأکید کرد: کتابفروشیها برای ادامه فعالیت و بقا ناگزیرند در کنار کتاب، برخی اقلام فرهنگی و مرتبط مانند لوازمالتحریر را نیز عرضه کنند. البته بهتر است بخش عمده فعالیت و فضای کتابفروشی همچنان به کتاب اختصاص داشته باشد.
کریمی، گفت: ایدهآل این است که کتابفروشی بتواند تنها با فروش کتاب هزینههای خود را تأمین کند، اما با توجه به واقعیت اقتصادی موجود، باید پذیرفت که عرضه لوازمالتحریر و برخی کالاهای فرهنگی در کتابفروشیها برای حفظ حیات این واحدها ضروری است.
انتخابی برای بقا
با وجود این اختلاف نظرها، واقعیت بازار نشان میدهد که کتابفروشان برای ادامه فعالیت خود ناچارند میان کارکرد فرهنگی و الزامات اقتصادی تعادل برقرار کنند. در این شرایط، فروش لوازمالتحریر میتواند برای یک کتابفروشی، نه جایگزین کتاب، بلکه فعالیتی مکمل باشد. در چنین مدلی، کتاب همچنان محصول اصلی فروشگاه باقی میماند و لوازمالتحریر بهعنوان محصولی مکمل، بخشی از نیاز مشتری را پوشش میدهد. این رویکرد میتواند بهویژه برای کتابفروشیهای محلی که با محدودیت در جذب مشتری و هزینههای بالای فعالیت مواجهاند، اهمیت بیشتری داشته باشد.
در این زمینه، رئیس اتحادیه صنف نوشتافزار تهران در گفتوگو با ایبنا با تشریح وضعیت تولید، قیمتگذاری و تقاضا در بازار لوازمالتحریر، از افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت بسیاری از اقلام این بازار خبر داد و گفت: افزایش نرخ ارز و وابستگی تولید داخلی به مواد اولیه وارداتی، مهمترین عامل رشد قیمتها در سال جاری است.
محسن گلستانی، درباره سهم تولید داخل در تأمین نیاز بازار نوشتافزار اظهار کرد: حدود ۶۰ درصد از اقلام مورد استفاده دانشآموزان در داخل کشور تولید میشود و حدود ۴۰ درصد دیگر، از جمله اتود، رواننویس، ماژیک و برخی کالاهای هنری، تخصصی و صنعتی از طریق واردات تأمین میشود.
وی افزود: حتی در بخش تولید داخلی نیز وابستگی به مواد اولیه خارجی وجود دارد و به همین دلیل افزایش نرخ ارز چه مستقیم در کالاهای وارداتی و چه بهصورت غیرمستقیم در تولیدات داخلی، خود را در قیمت تمامشده نشان میدهد.
رئیس اتحادیه صنف نوشتافزار با اشاره به افزایش نرخ ارز از سال گذشته تاکنون گفت: از شهریور سال گذشته تا شهریور امسال، نرخ دلار از محدوده ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان به حدود ۲۰۰ هزار تومان رسیده و این افزایش، تأثیر مستقیمی بر هزینه تولید و قیمت نهایی محصولات داشته است.
گلستانی ادامه داد: بیشترین رشد قیمت مربوط به کالاهای سلولزی و اقلام مرتبط با کاغذ بوده است. در محصولاتی مانند دفتر و کاغذ تحریر، افزایش قیمت حدود ۱۰۰ درصدی را شاهد هستیم.
وی درباره سایر اقلام نوشتافزار نیز گفت: با توجه به تنوع بسیار زیاد محصولات، میزان افزایش قیمت متفاوت است، اما بهطور کلی سایر اقلام نوشتافزار نیز بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش قیمت داشتهاند. دفاتر مشق و دفاتر یادداشت نیز بهطور میانگین حدود دو برابر سال گذشته قیمت دارند.
گلستانی، درباره میانگین قیمت دفاتر توضیح داد: به دلیل تنوع بالای این محصولات، ارائه یک عدد مشخص میتواند گمراهکننده باشد؛ چراکه نوع صحافی، تعداد صفحات و گرماژ کاغذ از جمله عواملی هستند که بر قیمت دفتر تأثیر میگذارند.
وی همچنین با اشاره به فصلی بودن بازار نوشتافزار گفت: همکاران ما تقریباً ۱۱ ماه سال فعالیت کمتری دارند و به امید رونق بازار در شهریور فعالیت میکنند. معمولاً بازار از اواخر مردادماه رونق میگیرد و تا اواسط مهرماه به اوج تقاضا میرسد، با این حال، در نیمه شهریور امسال هنوز نشانههای معمول رونق بازار آغاز سال تحصیلی دیده نمیشود و بازار در شرایط عادی قرار دارد.
به گفته رئیس اتحادیه صنف نوشتافزار، یکی از دلایل این وضعیت آن است که سال گذشته به دلیل غیرحضوری بودن مدارس در بخشی از سال، مقدار قابل توجهی از لوازمالتحریر خریداریشده توسط خانوادهها مصرف نشده و همچنان در منازل موجود است.
گلستانی، ادامه داد: علاوه براین ابهام و نگرانی خانوادهها درباره وضعیت بازگشایی مدارس نیز بر میزان تقاضا اثر گذاشته است. هرچند وزارت آموزش و پرورش بر بازگشایی حضوری مدارس از اول مهر تأکید کرده، اما نگرانیهایی درباره شرایط کشور و احتمال تغییر وضعیت آموزش وجود دارد و همین موضوع باعث شده بخشی از خانوادهها برای خرید لوازمالتحریر دست نگه دارند.
بازار لوازمالتحریر امسال «شکننده و ترسناک» است
با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، بازار لوازمالتحریر نیز مانند سالهای گذشته وارد فصل رونق خود میشود. با این حال، افزایش قیمت مواد اولیه، بهویژه کاغذ و محصولات پلاستیکی، در کنار کاهش قدرت خرید خانوارها، شرایط متفاوتی را برای فروشندگان رقم زده است، در همین زمینه، حمید نورشمسی، مدیر کتابفروشی هوپا قبا درباره وضعیت این روزهای بازار لوازمالتحریر به ایبنا گفت: بازار فروش لوازمالتحریر معمولاً از شهریورماه آغاز میشود و هرچه به انتهای این ماه نزدیک میشویم، رونق بیشتری میگیرد؛ اما امسال شرایط متفاوت است و بازار با مشکلات متعددی مواجه شده است.
وی ادامه داد: در حوزه محصولات کاغذمحور، بهویژه انواع دفتر، قیمتها بهشدت افزایش یافته است. حتی محصولاتی مانند کلاسور که در تولید آنها از کاغذ استفاده میشود نیز با افزایش قیمت مواجه شدهاند. دلیل آن هم این است که آمادهسازی و تولید این محصولات معمولاً از ماههای هشتم و نهم سال قبل آغاز میشود تا محصول نهایی تولید، انبار و برای عرضه آماده شود.
نورشمسی با بیان اینکه نوسانات قیمت کاغذ نیز بر بازار تأثیر گذاشته است، افزود: در مقاطعی از سال و حتی تابستان، قیمت کاغذ کاهش پیدا کرد، اما دوباره شاهد تغییر قیمتها بودیم. در حال حاضر قیمت دفاتر و سایر محصولات کاغذی بسیار بالاست و این مسئله هم فروشندگان و هم خانوادههایی را که برای خرید به فروشگاه مراجعه میکنند، با مشکل مواجه کرده است.
این کتابفروش درباره وضعیت محصولات غیرکاغذی نیز گفت: درباره کالاهایی که پایه و مواد اولیه آنها پلاستیک است، از ابتدای سال افزایش قیمت قابل توجهی داشتهایم؛ علاوه براین شرایط تأمین کالا برای فروشگاهها نیز بهشدت سخت شده است. خرید اعتباری و مدتدار بسیار دشوار شده و فروشنده برای تأمین کالا باید نقدینگی بیشتری در اختیار داشته باشد. طبیعی است که همه این عوامل در نهایت باعث افزایش قیمت تمامشده و قیمت فروش کالا برای خانوادهها میشود.
حذف برخی اقلام از سبد خرید دانشآموزان
نورشمسی، با اشاره به تغییر رفتار خانوادهها در خرید لوازمالتحریر اظهار کرد: امسال با پدیده دیگری نیز مواجه هستیم و آن، حذف برخی اقلام از فهرست خرید است، بعضی خانوادهها و حتی برخی مدارس، برای بعضی پایهها، داشتن دفتر برای برخی درسها را ضروری نمیدانند و همین مسئله نیز بر بازار تأثیر گذاشته است.
وی افزود: مجموع این شرایط موجب شده فروش موسوم به «سرکلاسی» و فروش لوازمالتحریر امسال اصلاً رنگ و رونق سال گذشته را نداشته باشد. بازار بسیار شکننده و حتی برای ما که باید کالا را با امید فروش تأمین کنیم، تا حدی ترسناک است، یکی از امیدهای ما این بود که در شرایطی که فروش کتاب مانند گذشته رونق ندارد، فروش لوازمالتحریر بتواند تا حدی به اقتصاد کتابفروشیها کمک کند و فصل شهریور و مهرماه بخشی از این کاهش درآمد را جبران کند؛ اما با شرایطی که امسال شاهد آن هستیم، چندان نمیتوان امیدوار بود.
نورشمسی، بیان کرد: قصد ندارم صرفاً گلایه کنم و میدانم که همه این مسائل متأثر از شرایط روز جامعه است، اما واقعیت این است که بسیاری از خانوادهها به سمت خرید محصولات ارزانتر و بعضاً کمکیفیتتر رفتهاند تا بتوانند هزینههای خود را مدیریت کنند.
مرز میان ضرورت اقتصادی و هویت فرهنگی
به نظر میرسد پاسخ به این پرسش که «فروش لوازمالتحریر در کتابفروشیها اجبار است یا انتخاب؟» به شرایط هر کتابفروشی بستگی دارد. برای یک کتابفروشی، این اقدام ممکن است تصمیمی برای افزایش تنوع و ارائه خدمات بیشتر به مشتری باشد و برای دیگری، راهی برای جبران کاهش فروش کتاب و تأمین هزینههای جاری.
آنچه اهمیت دارد، حفظ تعادل است؛ بهگونهای که فعالیت اقتصادی کتابفروشی به قیمت کمرنگ شدن نقش فرهنگی آن تمام نشود. در نهایت، چالش اصلی کتابفروشان نه انتخاب میان کتاب و لوازمالتحریر، بلکه یافتن مدلی برای ادامه حیات اقتصادی در کنار حفظ هویت فرهنگی کتابفروشی است.
نظر شما