سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: اصفهان در حافظه تاریخی ایرانیان شهری پر از روایت است؛ روایتهایی درباره بناها، شخصیتها، محلهها، آیینها، صنایع، هنرها و سبک زندگی. اما میان آنچه درباره یک شهر گفته میشود و آنچه میتوان بر اساس اسناد و پژوهشهای معتبر درباره آن نوشت، همیشه فاصلهای وجود دارد. همین فاصله، یکی از دشوارترین مسائل در مسیر تدوین یک دانشنامه شهری است؛ زیرا دانشنامه قرار نیست صرفاً حافظه عمومی یا مشهورترین روایتهای موجود را ثبت کند، بلکه باید تا حد امکان میان روایت، سند، پژوهش و داوری علمی تمایز بگذارد.
اکنون اما با گذشت حدود ۲۰ ماه از آغاز تدوین مقالات دانشنامه اصفهان، پرسش مهمتر این است که ورود به مرحله عملی دانشنامهنویسی چه تصویری از اصفهان پیش روی پژوهشگران قرار داده است.
آنچه از این مرحله آشکار میشود، صرفاً حجم بالای اطلاعات نیست؛ بلکه در مواردی با خلأ اطلاعات و حتی خلأ پژوهش مواجهیم. برخی روایتهای مشهور با منابع معتبر تفاوت دارند، برخی موضوعات نیازمند داوری میان دیدگاههای متفاوتاند و درباره برخی مدخلها اساساً پژوهش کافی وجود ندارد. در چنین شرایطی، دانشنامه فقط مصرفکننده پژوهشهای پیشین نیست و گاه ناچار است زمینه تولید پژوهش جدید را فراهم کند.
سعید عدالتنژاد، معاون علمی دانشنامه اصفهان در این گفتوگوی تفصیلی، از همین مرحله عملی تدوین دانشنامه سخن میگوید؛ از تفاوت اصفهان روایتشده و اصفهان مستند تا چگونگی مواجهه با روایتهای متعارض، دشواری انتخاب مدخلها، نسبت حمایت نهادی و استقلال علمی، همکاری با دانشگاهها و آینده نسخه دیجیتال دانشنامه و اینکه قرار است این دانشنامه چگونه پژوهش های اصفهان شناسی را در ساختار خود نظاممند کند.
حالا که پروژه دانشنامه اصفهان وارد مرحله تدوین مدخلها شده است، در این باره توضیح دهید که این پروژه چگونه پژوهشهای اصفهان شناسی را در یک ساختار نظام مند، صورتبندی کرده است و در مسیر تحلیل و مرور مقالات، با چه تفاوتی میان «اصفهان روایتشده» و «اصفهان مستند» مواجه شدهاید؟
اصفهان به گنجینهای جامع و مستند درباره تاریخ، فرهنگ و تمدن خود نیاز دارد؛ گنجینهای که حاصل پژوهشهای انجامشده در این سه حوزه را در قالب مدخلهایی منسجم و قابل استناد، در اختیار خوانندگان تحصیلکرده و هم غیرمتخصص قرار دهد.
درباره فاصله میان آنچه روایت شده و آنچه مستند شده، قاعده کلی در دانشنامهنگاری این است که نویسنده باید بر پژوهشهای انجامشده تکیه کند و یک دیدگاه جامع و مستند در اختیار خواننده قرار دهد. اگر باورهای عامیانه هم در منابع و روایتها وجود داشته باشد، باید مشخص شود که اینها باورهای عامیانهاند و مستندات کافی یا استنادهای متقنی ندارند. بنابراین تمرکز اصلی ما بر استنادات معتبر است.
ما هنوز در ابتدای راه هستیم. حدود ۲۰ ماه از شروع تدوین مقالات گذشته و تا امروز ۱۴۰ مقاله فارسی، ۱۰۶ مقاله انگلیسی و حدود ۳۰ مقاله عربی تولید شده است. برای داوری نهایی هنوز زود است، اما در همین مقدار تولیدشده هم دیدهایم که گاهی روایتهای مشهور و عامهپسند درباره یک بنا، شخص، اثر یا موضوع با آنچه در منابع آمده تفاوت دارد.
حتی ممکن است تصویری که از یک محله در منابع وجود دارد با آنچه مردم آن محله از زبان دیگران شنیدهاند متفاوت باشد. ما در اینجا پیرو مستندات و منابع هستیم و تفاوت میان این دو تلقی را منعکس میکنیم. برای اینکه بتوانیم درباره میزان این تفاوتها داوری جامع داشته باشیم، باید مسیر تدوین را بیشتر ادامه دهیم.
یکی از دشواریهای دانشنامهنگاری، تبدیل انبوه اطلاعات و روایتهای پراکنده به یک مدخل علمی قابل اتکاست. در دانشنامه اصفهان مرز میان یک «روایت مشهور» و یک «گزاره دانشنامهای» چگونه تعیین میشود؟
مبنای کار، پژوهش انجامشده و استناد متقن است. دانشنامهنویس قرار نیست صرفاً آنچه را در میان مردم مشهور است بازگو کند؛ وظیفه او این است که بر پایه منابع موجود، تصویری جامع و مستند ارائه کند.
اگر یک روایت عامیانه اهمیت اجتماعی یا تاریخی داشته باشد، میتوان آن را در جای خود مطرح کرد، اما باید جایگاه آن روشن باشد و نباید بهعنوان یک واقعیت علمی قطعی عرضه شود.
در واقع، ما با دو نوع نیاز روبهرو هستیم. گروهی به دنبال استناد دقیق و مرجع علمی هستند و دانشنامه برای آنها اهمیت دارد؛ گروه دیگری ممکن است به روایتهای شفاهی و مطالبی که از دیگران شنیدهاند بسنده کنند. دانشنامه قرار است برای گروه نخست یک مرجع قابل اتکا باشد و در عین حال، اگر روایت مشهور با مستندات تفاوت دارد، این فاصله را پنهان نکند.
اگر در بررسی یک موضوع، دو پژوهشگر معتبر یا چند منبع قابل استناد به نتایج متفاوتی برسند، سیاست دانشنامه چیست؟
ما در مقام یک نگاه کلنگر، هر دو دیدگاه را روایت میکنیم؛ مگر اینکه بهطور مسلم مشخص باشد یکی از آنها اشتباه است، مثلاً تاریخ یا محتوای آن نادرست باشد.
در بسیاری از موارد اما به دلیل خلأ اطلاعاتی، فاصله زمانی پژوهشها یا دلایل دیگر نمیتوان داوری نهایی کرد. در چنین وضعیتی، دیدگاههای مختلف را با مستنداتشان نقل میکنیم و در اختیار پژوهشگران و خوانندگان قرار میدهیم تا تحقیقات آینده بتواند دقت بیشتری ایجاد کند.
در مواردی هم ممکن است ابهام باقی بماند. از نویسنده مقاله دانشنامهای معمولاً انتظار نمیرود که درباره هر اختلافی داوری کند، مگر اینکه خودش در آن موضوع صاحبنظر باشد و پژوهشی انجام داده باشد که بتوان بر اساس آن نظر علمی ارائه کرد.
بنابراین دانشنامه در بسیاری از موارد محل ثبت اختلاف دیدگاههای مستند است، نه الزاماً محل صدور حکم نهایی درباره آنها.
آیا در تدوین مدخلهای نخست با موضوعاتی مواجه شدهاید که متوجه شوید مسئله فقط کمبود اطلاعات نیست، بلکه اساساً پژوهش علمی کافی درباره آنها انجام نشده است؟
بله. واقعیت این است که بسیاری از مدخلهایی که طراحی کردهایم پیشینه پژوهشی کافی ندارند. در چنین مواردی مجبوریم از پژوهشگر بخواهیم علاوه بر پژوهش میدانی و کتابخانهای، نتیجه کار را در قالب یک مقاله دانشنامهای و دایرةالمعارفی نیز تنظیم کند.
این موضوع زمان و هزینه تولید را افزایش میدهد و وقتی با کمبود بودجه، زمان محدود و دشواری دسترسی به پژوهشگر مناسب روبهرو میشویم، کار پیچیدهتر میشود. گاهی پژوهشگر سه یا چهار ماه وقت میگذارد تا هم پژوهش را انجام دهد و هم از مستندات موجود استفاده کند و در نهایت مقالهای متناسب با استاندارد دانشنامه تهیه شود.
به همین دلیل وارد گفتوگو با دانشگاههای اصفهان، هنر و علوم پزشکی شدهایم تا برخی مدخلهایی را که پیشینه پژوهشی آنها کم یا غیرقابل اتکاست، در قالب پایاننامههای کارشناسی ارشد و دکتری یا پژوهشهای استادان تعریف کنیم.
هدف این است که با همکاری دانشگاهها پژوهش جامع درباره آن موضوع انجام شود و بعد از دل آن پژوهش، مقاله دانشنامهای استخراج شود. این بخش برای ما دشوار است، اما در عین حال نشان میدهد دانشنامه فقط مصرفکننده پژوهشهای موجود نیست؛ در برخی حوزهها باید مقدمات پژوهش را نیز فراهم کند.
انتخاب مدخلها خود نوعی روایتسازی از هویت تاریخی و فرهنگی یک شهر است. چه سازوکاری دارید تا موضوعات کمتر دیدهشده در سایه موضوعات مشهور اصفهان قرار نگیرند؟
انتخاب مدخل و شبکهبندی آنها واقعاً یک کار دشوار و نوعی مهندسی فرهنگی است. ما با اتکا به مطالعات و تجربهای که در بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و دانشنامه جهان اسلام وجود داشت، ابتدا ۴۰۰ مدخل را که با اهداف و مأموریتهای دانشنامه همپوشانی داشت انتخاب کردیم.
بعد در ۱۲ موضوع، پژوهشگران مطالعه کردند و مدخلهای پیشنهادی خود را ارائه دادند. همه این پیشنهادها در یک بانک جمع شد که حدود ۲۲۰۰ تا ۲۳۰۰ مدخل دارد.
بعد این مدخلها را با معیارهای مختلف درجهبندی کردیم. در مورد اشخاص، موضوعات، بناها، آداب و رسوم، غذاها، نوع لباس و دیگر جنبههای زندگی شهری، با توجه به بودجه، وجود محقق و اولویتهای تعیینشده تصمیم میگیریم که کدام مدخل زودتر وارد فرآیند تولید شود.
ساختار این بانک را میتوان به یک هرم تشبیه کرد؛ در کف هرم تلاش کردهایم همه چیز دیده شود، اما هرچه به رأس نزدیک میشویم، با معیارهایی مانند اولویت زمانی، بودجه، نبود پژوهشگر یا کمبود اطلاعات و پژوهش، تعداد مدخلهای در دستور کار کمتر میشود.
این به معنای حذف آن مدخلها نیست. در شبکهبندی دانشنامه، آنها حضور دارند و در مقالات مرتبط به آنها اشاره و لینک داده میشود. بنابراین حتی مدخلهایی که فعلاً اولویت تولید ندارند، از نقشه کلی دانشنامه حذف نشدهاند.
آیا از این منظر، انتخاب مدخلها خودش نوعی روایتسازی از اصفهان نیست و اینکه چگونه این دانشنامه به دانش عمومی مخاطبان درباره فرهنگ و تاریخ اصفهان کمک میکند؟
دانشنامه اصفهان قرار است آینهای از تاریخ، فرهنگ و هویت این شهر باشد؛ منبعی معتبر برای آموزش و پژوهش و سندی راهبردی برای مدیران شهری. هدف این است که در کنار ثبت دقیق روایت شهر، بتواند به حفاظت از میراث فرهنگی و شناخت بهتر لایههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی اصفهان کمک کند.
همچنین از نظر معرفتشناسی و فلسفی، ممکن است انتخاب مدخلها نوعی روایتسازی تلقی شود. ما تلاش کردهایم روایت کلنگر و عامی داشته باشیم و تا جایی که میتوانیم با عینک خاصی به شهر نگاه نکنیم، بلکه چارچوب مفهومی اصفهان را با ابعاد تاریخی، فرهنگی و اجتماعی آن ببینیم.
البته میدانم که همین انتخاب از نظر معرفتشناسی دشوار است؛ از نظر جامعهشناسی معرفت هم ممکن است موضوعی وجود داشته باشد که به چشم ما نیاید یا اطلاعات کافی دربارهاش نداشته باشیم.
از سوی دیگر، حساسیتهای اجتماعی هم وجود دارد و ممکن است در مقطعی نتوانیم به برخی مسائل بپردازیم تا گرفتار حاشیههای اجتماعی نشویم. اما مأموریت علمی پژوهشگر، مورخ و دانشگاهی اقتضا میکند که این موارد را ببیند و در چارچوب علمی خود مورد توجه قرار دهد.
بنابراین تلاش ما این است که تا حد امکان تصویر چندلایه و فراگیرتری از شهر ارائه کنیم.
با توجه به نقش شهرداری اصفهان در شکلگیری پروژه، نسبت حمایت نهادی با استقلال علمی دانشنامه چگونه تعریف شده است؟
دانشنامه اصفهان یک سازمان خصوصی، غیرانتفاعی و غیردولتی است که با تشکیل مؤسسهای به نام دانشنامه نقشینو متکفل تهیه و تدوین دانشنامه شده است.
این مؤسسه با همکاری اعضای هیئت علمی دانشگاهها و حوزههای علمیه داخل و خارج اصفهان و حتی پژوهشگران خارج از کشور فعالیت میکند و هر کسی که درباره اصفهان پژوهش کرده یا به این شهر علاقه دارد، میتواند در این پروژه نقش داشته باشد.
در شکلگیری پروژه، مسئولان شهری نیز مشوق و حامی بودهاند. علاقه دکتر علی قاسمزاده از دوره حضورشان در شورای شهر مطرح بود و در شورای ششم این پیشنهاد دنبال شد و شورا و شهرداری از پروژه حمایت کردند.
اما دانشنامه وابسته به شهرداری یا شورای شهر نیست که بخواهند برای محتوای آن سیاستگذاری کنند یا دانشنامه را تحت فشار قرار دهند. بیشترین حمایت مالی تا امروز از شهرداری بوده، در کنار حمایتها و تشویقهای مسئولان و شورای شهر، کمیته فرهنگی شورا، اتاق بازرگانی و برخی خیرین.
در عین حال، نباید تصور کنیم شهرداری همیشه میتواند همه هزینههای پروژه را تأمین کند. در سالهای اخیر به دلیل شرایط دشوار، حمایت مالی مورد نیاز بهطور کامل فراهم نشده است.
به همین دلیل از خیرین و افراد فرهیختهای که توان همراهی دارند دعوت میکنیم این پروژه را متعلق به خودشان بدانند. اما از نظر ساختاری، ما به لحاظ مالی و محتوایی خود را وابسته به یک نهاد نمیدانیم که برای حفظ حمایت آن مجبور به جلب رضایتش در محتوای دانشنامه باشیم.
دانشنامه اصفهان قرار است دیجیتال و قابل بهروزرسانی باشد. برای حفظ اعتبار علمی مقالات در طول زمان چه سازوکاری پیشبینی شده است؟
در حال حاضر مقالات در سایت دانشنامه ارائه میشوند و ساختار سایت به گونهای طراحی شده که مدخلها و مقالات در جای خود قرار بگیرند و تاریخ بارگذاری هر مقاله نیز مشخص باشد.
اگر در آینده اشکالات جزئی، مانند غلط تایپی، پیدا شود، با تذکر مخاطبان اصلاح میشود. اگر تغییرات از حد اصلاح جزئی فراتر برود، تاریخ بهروزرسانی جدید ثبت میشود.
بنابراین ممکن است یک مقاله در سالهای آینده چند تاریخ بهروزرسانی داشته باشد و مخاطب بتواند روند تغییرات آن را دنبال کند.
برای سالهای آینده نیز تکملههایی برای مقالات پیشبینی کردهایم. در این تکملهها میتوان به پژوهشهای جدید اشاره کرد و اگر اشتباه پژوهشی در مقاله قبلی وجود داشته باشد، آن را یادآوری و اصلاح کرد؛ به این معنا که مشخص باشد یک مطلب در ویراست نخست آمده اما در ویراست بعدی تصحیح شده است.
بنابراین دیجیتال بودن دانشنامه برای ما فقط به معنای قرار دادن مقاله روی سایت نیست؛ قرار است امکان اصلاح، تکمیل و ردیابی سابقه علمی مقاله هم وجود داشته باشد.
با سرعتی که در ۲۰ ماه گذشته داشتهایم، یعنی تولید ۱۴۰ مقاله فارسی، امیدواریم بتوانیم کار را ادامه دهیم. برآورد من این است که ویراست نخست دانشنامه شاید حدود ۱۰ سال زمان ببرد.
پس از آن میتوان ویراست دوم را آغاز کرد و در کنار نسخه دیجیتال، امکان انتشار فیزیکی ویراست نخست یا انتشار موضوعی مقالات نیز وجود خواهد داشت؛ برای مثال میتوان مقالات مربوط به صنایع دستی یا شاعران را جداگانه منتشر کرد.
چشمانداز نهایی شما برای دانشنامه اصفهان چیست؟
اصفهان شهری است که لایههای آن پایانپذیر نیست. اگر امروز این کار را انجام ندهیم، ۱۰ سال دیگر ممکن است بسیاری از صنایع، آیینها، روایتها و مهارتها از میان رفته باشند. دانشنامه تلاشی است برای اینکه هیچ بخشی از حافظه این شهر بیصدا و بینام از دست نرود.
نظر شما