سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: فوتبال برای بسیاری از کودکان تنها یک بازی پرهیجان و تماشایی نیست؛ میتواند دریچهای برای آشنایی با تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و حتی شکلگیری قواعد و مناسبات اجتماعی باشد. مجموعه «دانشنامه فوتبال» با تکیه بر همین جذابیت، در دو جلد «تاریخچه و قوانین فوتبال» و «تولد فوتبال بینالمللی» تلاش میکند اطلاعات فوتبالی را در قالبی داستانی، تصویری و کودکپسند به مخاطب ارائه دهد؛ بهگونهای که خواندن آن بیش از آنکه شبیه مطالعه یک کتاب آموزشی باشد، تجربهای سرگرمکننده و کنجکاویبرانگیز باشد.
ترجمه آثار حوزه کودک، بهویژه کتابهای دانشنامهای، تنها انتقال واژهها و اطلاعات از زبانی به زبان دیگر نیست؛ مترجم باید میان دقت علمی، سادگی زبان و جذابیت روایت تعادل برقرار کند. در این میان، ترجمه اصطلاحات تخصصی فوتبال نیز چالشهای خاص خود را دارد؛ چراکه برخی واژهها در زبان رایج فوتبال فارسی جا افتادهاند و جایگزین کردن آنها ممکن است از ارتباط کودک با فضای واقعی فوتبال دورشان کند.
عرشیا عالینژاد، مترجم این دو جلد، در گفتوگو درباره تجربه ترجمه «دانشنامه فوتبال» از تلاش برای حفظ همین تعادل میگوید؛ از سادهسازی مفاهیم پیچیده و قوانین فوتبال برای مخاطب کودک تا انتخاب معادلهای مناسب برای اصطلاحات تخصصی. او معتقد است فوتبال میتواند پلی برای ورود کودکان به دنیای مطالعه باشد و آنها را از زمین بازی به سمت شناخت تاریخ و فرهنگ ملتها هدایت کند. عالینژاد همچنین بر ضرورت انتشار دانشنامههای استاندارد و بهروز در حوزه ورزش برای کودکان تأکید دارد و معتقد است موضوعاتی مانند تاریخ المپیک، رشتههای ورزشی کمترشناختهشده و تأثیر ورزش بر سلامت روان نیز میتوانند در قالب آثاری جذاب برای این گروه سنی روایت شوند. متن کامل این مصاحبه را با هم میخوانیم.
چه چیزی در مجموعه «دانشنامه فوتبال» برای شما جذاب بود که تصمیم گرفتید ترجمه این دو جلد را بر عهده بگیرید؟
روایت داستانیِ وکودکپسند این دو کتاب برایم جذاب بود. این کتابها صرفاً یک منبع اطلاعاتی نیستند، بلکه روایتی تصویری و جذاب از تولد فوتبال تا قوانین مختلف ارائه میدهند که هم برای کودکان و نوجوانان و هم برای بزرگسالان جذاب است.
ترجمه کتاب فوتبال برای کودکان چه تفاوتی با ترجمه یک کتاب عمومی ورزشی دارد؟
در ترجمه عمومی، دقتِ صِرف اهمیت دارد؛ اما در ترجمهی کودکانه، انتقال مفاهیم با زبانِ بازی نکتهی کلیدی است. من با بیان جملات به سادهترین شکل ممکن و دقت در ارائهی اطلاعات درست سعی کردم تا از خستگیِ ذهنِ کودک جلوگیری کنم.
چطور به معادلهای مناسب اصطلاحات فوتبال رسیدید و تا چه اندازه به زبان رایج وفادار ماندید؟
یکی از چالشهای اصلی همین بود! از منابع اطلاعاتی مختلفی در ترجمه کمک گرفته شده است: زبانِ رایجِ گزارشگرانِ تلویزیونی، واژههایِ مصوب و استفاده از خود اصطلاح برای چیزهایی که قابل جایگزین نیستند. برای مثال در مورد واژهی پنالتی ترجمهی جریمه انتخاب مناسبی نیست و به همان صورت در کتاب آورده شده است و سعی شده است تا حد امکان وفاداری به متن اصلی حفظ شود.
ساده و جذاب کردن تاریخچه و قوانینِ فوتبال برای کودک چه چالشهایی داشت؟
حفظ تعادل بین «سادهسازی» و «دقت» بود. قوانین فوتبال گاه پیچیدهاند و تاریخچه آن سرشار از جزئیات است. برای حل این مسئله، تلاش شده است از جملات طولانی و پیچیده استفاده نشود و اصطلاحاتِ سخت تا حد امکان ساده شده اند تا کودک بدون آنکه احساس کند درس میخواند، با مفاهیم آشنا شود. البته ساختار کتاب شامل بخشبندیِ مناسب و تیترهای جذاب هم میتواند کمک بسیار زیادی در این زمینه بکند.
انتقالِ اطلاعاتِ تاریخیِ گستردهی جلد دوم به شکلی خستهکنندهنبودن، چگونه انجام شد؟
استفاده از زبانِ صمیمی، پرهیز از جزئیاتِ اضافی و تکیه بر نقاطِ عطفِ جذابِ تاریخی، باعث شد جریان اطلاعات برای کودک روان و قابلدنبالکردن باقی بماند و خستگیِ ناشی از اطلاعات زیاد به حداقل برسد.
این کتابها تا چه اندازه میتوانند کودکان را به مطالعهی موضوعاتِ تاریخی و فرهنگی ترغیب کنند؟
بسیار زیاد. فوتبال بهعنوان محبوبترین ورزش جهان، بهترین پل برای ورود به دنیای مطالعه است. وقتی کودک میبیند که فوتبال ریشه در تاریخ، جغرافیا و فرهنگ ملتها دارد، کنجکاوی او تحریک میشود. این کتابها میتوانند ثابت کنند که ورزش فقط بازی نیست، بلکه آیینهی تحولات اجتماعی و فرهنگی است و از این راه، کودکان را به کاوش در موضوعات فراتر از زمین بازی تشویق کنند.
آیا نکتهی فوتبالیِ شگفتانگیزی در این دو جلد بود که نگاهتان را تغییر دهد؟
بله، بهعنوان یک مترجم، مواجهه با ریشههای اولیهی فوتبال و شباهت آن به بازیهای باستانی در فرهنگهای مختلف، برایم جالب بود.
جایِ چنین دانشنامههایی در ایران چقدر خالی است و چه موضوعاتِ دیگری میتواند منتشر شود؟
به نظر من زمینهی گستردهای برای کار در این زمینه وجود دارد. تعداد آثار دانشنامهایِ استاندارد و بهروز در حوزهی ورزش برای کودکان بسیار اندک است و اغلب به ترجمههای سادهشده یا کتابهای کمکدرسی محدود میشود. در حوزهی ورزش، موضوعات بالقوهی دیگری مثل تاریخچهی المپیک، آشنایی با رشتههای نادر و بومی و حتی تأثیر ورزش بر سلامتِ روان میتوانند در قالب دانشنامه برای این گروه سنی تولید شوند و علاوه بر سرگرمی، به افزایشِ سوادِ علمی و تاریخی کودکان کمک کنند.
نظر شما