سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا): جلد نخست مجموعه هشت‌جلدی «روان‌پریشی‌ها: سمینار سوم لکان» با ترجمه پریس تنظیفی و زیر نظر حسن مکارمی از سوی انتشارات آلیان منتشر شد. این کتاب نخستین ترجمه مستقیم «سمینار سوم» ژاک لکان از زبان فرانسه به فارسی است. اثری محوری در نظریه روان‌کاوی لکانی که ترجمه آن می‌تواند امکان مراجعه مستقیم‌تر فارسی‌زبانان به متن اصلی و بررسی دقیق‌تر مفاهیم و اصطلاحات این نظریه‌پرداز فرانسوی را فراهم کند.
پریس تنظیفی، مترجم این اثر، ترجمه مستقیم از زبان فرانسه را از دو جهت ضروری دانست و گفت: نخست، تفاوت رویکرد مترجم به متن اصلی و دوم، دقت در انتقال واژگان و اصطلاحات تخصصی. از نظر او، شیوه مواجهه مترجم با متن اصلی می‌تواند بر چگونگی انتقال اندیشه‌های لکان و درک خواننده از نظریه او تأثیر بگذارد. به‌ویژه در آثاری که انتخاب واژه‌ها، ساختار جمله‌ها و ارتباط میان اصطلاحات در شکل‌گیری معنا نقش اساسی دارند.
تفاوت رویکردهای ترجمه و تأثیر آن بر دریافت نظریه لکان
تنظیفی با اشاره به بخشی از سنت ترجمه انگلیسی آثار لکان توضیح داد که در این رویکرد، گاهی انتقال مفهومی که مترجم از متن برداشت کرده، بر وفاداری به صورت و ساختار جمله فرانسوی اولویت پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، برداشت مترجم ممکن است جایگزین صورت‌بندی خود لکان شود و متن ترجمه‌شده، به‌جای آنکه صرفاً برگردانی از متن اصلی باشد، به توضیحی درباره آن نزدیک شود.
از دیدگاه او، این تفاوت در رویکرد صرفاً به انتخاب شیوه نگارش محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند بر نحوه دریافت و تفسیر نظریه لکان نیز اثر بگذارد. در متونی که مفاهیم نظری با انتخاب واژه‌ها و نحوه بیان پیوندی نزدیک دارند، فاصله گرفتن از ساختار متن اصلی ممکن است تمایزهایی را کمرنگ کند که در اندیشه نویسنده اهمیت دارند.
مترجم برای روشن‌تر کردن این موضوع به واژگان مربوط به مفهوم زبان در آثار لکان اشاره می‌کند. به گفته تنظیفی، لکان برای اشاره به زبان از سه واژه متفاوت استفاده می‌کند، اما در ترجمه‌های انگلیسی مورد نظر او، این تمایز به دو واژه تقلیل یافته است. از نظر او، چنین تغییری می‌تواند تفاوت‌های مفهومی موجود در متن فرانسوی را کمرنگ کند و بخشی از دقت نظری متن را در فرایند انتقال از یک زبان به زبان دیگر از بین ببرد.
ترجمه مستقیم از فرانسه این امکان را فراهم می‌کند که مترجم با مراجعه به واژگان و ساختار متن اصلی، تمایزهای مورد نظر لکان را دقیق‌تر دنبال کند و هنگام انتخاب معادل‌های فارسی، تفاوت میان اصطلاحات را تا حد امکان حفظ کند. به این ترتیب، ترجمه صرفاً به انتقال کلی مفهوم محدود نمی‌شود، بلکه تلاش می‌کند روابط و تمایزهای زبانی و مفهومی متن اصلی را نیز به خواننده فارسی‌زبان منتقل کند.
چالش ترجمه زبان شفاهی لکان به فارسی
با این حال، ترجمه مستقیم به معنای جایگزین کردن مکانیکی واژه‌های فرانسوی با معادل‌های فارسی نیست. یکی از دشواری‌های اصلی این پروژه به ماهیت شفاهی سمینارهای لکان بازمی‌گردد. این سمینارها در اصل درس‌گفتارهایی بوده‌اند که لکان ارائه می‌کرد و سپس بر اساس یادداشت‌برداری تندنویسان ثبت و منتشر می‌شدند. به همین دلیل، متن در کنار اصطلاحات تخصصی و مفاهیم نظری، گاه شامل تعبیرهای روزمره، اصطلاحات رایج و ضرب‌المثل‌های فرانسوی است.
انتقال این عبارت‌ها به فارسی، به گفته تنظیفی، مستلزم توجه هم‌زمان به معنای لفظی، کاربرد فرهنگی و بار ضمنی آن‌هاست. برگردان تحت‌اللفظی یک اصطلاح یا ضرب‌المثل ممکن است برای خواننده فارسی‌زبان قابل‌فهم نباشد یا نتواند معنای مورد نظر را به‌درستی منتقل کند. در مقابل، جایگزین کردن آن با یک اصطلاح رایج فارسی نیز ممکن است خواننده را از صورت اصلی عبارت و ویژگی‌های زبانی آن دور کند.
تنظیفی توضیح داد که در ترجمه حاضر، برای مواجهه با این دشواری، از معادل فارسی در متن استفاده شده و صورت اصلی اصطلاح یا ضرب‌المثل فرانسوی، همراه با توضیحات لازم، در زیرنویس آمده است. این شیوه به خواننده امکان می‌دهد متن را با عباراتی قابل‌فهم در زبان فارسی دنبال کند و در عین حال، در صورت نیاز، به صورت اصلی عبارت و نکات لازم برای درک زمینه زبانی و فرهنگی آن مراجعه کند.
هدف از این روش، ایجاد تعادل میان روانی متن فارسی و وفاداری به ویژگی‌های متن فرانسوی است. به این ترتیب، تلاش شده است نه دشواری‌های زبانی متن اصلی به شکلی غیرضروری به خواننده منتقل شود و نه ویژگی‌هایی که در درک دقیق‌تر متن اهمیت دارند، در فرایند ترجمه از دست بروند.
مقابله خط‌به‌خط ترجمه با نسخه فرانسوی
دقت علمی ترجمه و شیوه بررسی آن نیز از دیگر محورهای مورد تأکید تنظیفی است. به گفته او، ترجمه بر اساس نسخه رسمی متن فرانسوی انجام شده و برای اطمینان از صحت آن، تمام متن فارسی به‌صورت خط‌به‌خط در حضور حسن مکارمی خوانده و با نسخه اصلی مقابله شده است.
این فرایند با هدف بررسی صحت برگردان، انتخاب معادل‌ها و حفظ تمایزهای مفهومی و اصطلاحی انجام شده است. مقابله مستقیم ترجمه با متن فرانسوی، به‌ویژه در اثری که دقت واژگانی و ساختار بیان در دریافت مفاهیم نظری آن اهمیت دارد، امکان شناسایی موارد اختلاف، بازبینی انتخاب‌های ترجمه‌ای و اصلاح متن را فراهم می‌کند.
حسن مکارمی، روان‌کاو بالینی، نویسنده و پژوهشگر مرتبط با دانشگاه سوربن پاریس، در حوزه روان‌کاوی لکانی، فرهنگ و فلسفه فعالیت دارد و آثار متعددی در این زمینه‌ها منتشر کرده است. او همچنین در معرفی اندیشه روان‌کاوی لکانی به زبان فارسی و بررسی پیوند آن با مسائل اجتماعی و تاریخی ایران نقش داشته است. مکارمی در این پروژه نظارت علمی ترجمه را بر عهده داشته و در فرایند مقابله خط‌به‌خط متن فارسی با نسخه فرانسوی مشارکت کرده است.
همکاری تنظیفی و مکارمی پیش از این نیز در کتاب «یک روان‌کاو لکانی چگونه کار می‌کند» شکل گرفته بود؛ اثری مبتنی بر درس‌گفتارهای مکارمی درباره شیوه کار و دیدگاه‌های یک روان‌کاو لکانی.
«سمینار سوم لکان» و جایگاه آن در نظریه روان‌کاوی
«سمینار سوم لکان» حاصل درس‌گفتارهای ژاک لکان در سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۶ است که متن فرانسوی آن در سال ۱۹۸۱ با تدوین ژاک‌آلن میلر منتشر شد. لکان در این سمینار به بررسی روان‌پریشی و نسبت آن با زبان، نظم نمادین و ساختار سوژه می‌پردازد. تحلیل مورد دانیل پل شرِبِر و بررسی چگونگی شکل‌گیری تجربه روان‌پریشانه در ارتباط با زبان و ساختارهای نمادین، از محورهای اصلی این اثر به شمار می‌روند.
اهمیت این سمینار در منظومه فکری لکان، آن را به یکی از متون مورد مراجعه در مطالعه روان‌کاوی لکانی تبدیل کرده است. از این رو، ترجمه مستقیم آن به فارسی، افزون بر فراهم کردن دسترسی به یکی از آثار اصلی این نظریه‌پرداز، فرصتی برای مطالعه دقیق‌تر زبان نظری او و بررسی تمایزهای مفهومی آثارش در زبان فارسی فراهم می‌کند.
انتشار جلد نخست «روان‌پریشی‌ها: سمینار سوم لکان» آغاز مجموعه‌ای هشت‌جلدی است که قرار است در ادامه تکمیل شود. این اثر با ترجمه پریس تنظیفی و زیر نظر حسن مکارمی، در ۱۶۲ صفحه، قطع رقعی و جلد شومیز، در سال ۱۴۰۵ از سوی انتشارات آلیان منتشر شده است.
نظر شما