سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، دوباره نیمکتها، زنگ مدرسه، حیاطهای شلوغ، دفترهای مشق و دیدار با همکلاسیها به بخش جداییناپذیر زندگی میلیونها کودک و نوجوان تبدیل میشوند؛ تجربهای که تنها به دنیای واقعی محدود نمانده و سالهاست یکی از فضاهای محبوب ادبیات کودک و نوجوان نیز به شمار میرود.
مدرسه در بسیاری از آثار کودک و نوجوان فقط محل وقوع داستان نیست؛ جایی است که شخصیتها در آن دوست پیدا میکنند، با رقیب روبهرو میشوند، شکست میخورند، موفق میشوند، با قوانین کنار میآیند و نخستین تجربههای اجتماعی خود را پشت سر میگذارند. بعضی از این آثار کاملاً واقعگرایانهاند و بعضی، فضای مدرسه را با خیال، جادو و ماجراجویی درهم میآمیزند.
به بهانه آغاز سال تحصیلی، نگاهی داریم به چند اثر شناختهشده فارسی و ترجمهشده که مدرسه و خاطرات آن، بخش مهمی از جهان داستانی آنها را شکل داده است.
«هری پاتر»؛ مدرسهای که به یک جهان تبدیل شد
کمتر فهرستی از داستانهای مدرسهای ادبیات نوجوان را میتوان یافت که نام «هری پاتر» در آن نباشد. مجموعه هفتجلدی جی.کی. رولینگ، مدرسه شبانهروزی هاگوارتز را به یکی از مشهورترین مدارس ادبیات جهان تبدیل کرده است.
هری پاتر از یازدهسالگی وارد هاگوارتز میشود و بخش مهمی از سالهای نوجوانی خود را در این مدرسه سپری میکند. کلاسهای جادو، امتحانها، مسابقات، خوابگاهها، معلمها، دوستیها، رقابتها و ماجراهایی که میان دانشآموزان شکل میگیرد، بخش مهمی از ساختار داستان را تشکیل میدهند.
با وجود عنصر فانتزی، بسیاری از تجربههای شخصیتها برای مخاطب نوجوان آشناست؛ از پیدا کردن دوست صمیمی و رقابت با همکلاسیها گرفته تا ترس از امتحان و مواجهه با معلمهای سختگیر. همین ترکیب زندگی مدرسهای با جهان جادو، هاگوارتز را به یکی از ماندگارترین مدارس ادبیات نوجوان تبدیل کرده است.
«آنی شرلی در گرین گیبلز»؛ مدرسه، دوستی و سالهای نوجوانی
«آنی شرلی در گرین گیبلز» نوشته لوسی ماد مونتگمری، یکی دیگر از آثار کلاسیک ادبیات کودک و نوجوان است که بخشی از زندگی قهرمان آن در فضای مدرسه میگذرد.
آنی، دختر یتیمی است که وارد خانوادهای تازه میشود و بهتدریج زندگی جدیدی را تجربه میکند. مدرسه در این میان یکی از مهمترین محیطهایی است که آنی در آن با همسالان خود ارتباط برقرار میکند و دوستیها و رقابتهایش شکل میگیرد.
رابطه آنی با همکلاسیها، ماجراهای مدرسه و بهویژه دوستی و رقابت او با گیلبرت، بخش مهمی از خاطرات دوران رشد او را میسازد. به همین دلیل، کتاب تنها روایت زندگی یک دختر نوجوان نیست؛ تصویری از بخشی از تجربه اجتماعی دوران کودکی و نوجوانی نیز ارائه میدهد.
«بچه مثبت مدرسه»؛ بازگشت به مدرسه ایرانی
در میان آثار تألیفی فارسی نیز کتابهایی وجود دارند که مدرسه را نه در یک جهان خیالی، بلکه در متن زندگی و خاطرات اجتماعی ایرانی روایت میکنند.
«بچه مثبت مدرسه» نوشته یاسر عرب از جمله آثاری است که مخاطب را به فضای مدرسه و تجربه دانشآموزی در ایران میبرد. کتاب با پرداختن به فضای آموزشی و خاطرات مربوط به مدرسه، برای مخاطبانی که خود تجربه مشابهی داشتهاند، حالوهوایی نوستالژیک ایجاد میکند.
اهمیت چنین آثاری در این است که مدرسه ایرانی را به عنوان بخشی از خاطره جمعی چند نسل ثبت میکنند؛ خاطرهای که در آن معلم، همکلاسی، شیطنت، قوانین مدرسه و اتفاقات روزمره کلاس، سالها بعد به بخشی از حافظه بزرگسالی تبدیل میشوند.
«خاطرات مدرسه»؛ وقتی خاطره به داستان تبدیل میشود
«خاطرات مدرسه» نوشته سیما شیخخطیبی نیز از آثاری است که از همان عنوان، مخاطب را مستقیماً به فضای خاطرهانگیز مدرسه میبرد.
در چنین آثاری، جذابیت داستان الزاماً به یک ماجرای بزرگ و خارقالعاده وابسته نیست؛ اتفاقات سادهای که در مدرسه رخ میدهند، میتوانند ماده اولیه داستان باشند. کلاس درس، زنگ تفریح، همکلاسیها، معلمها و ماجراهای کوچک روزانه، همان چیزهایی هستند که بعدها در ذهن کودکان به خاطره تبدیل میشوند.
«مدرسه اشباح»؛ وقتی مدرسه از واقعیت فاصله میگیرد
مدرسه در ادبیات نوجوان همیشه هم قرار نیست شبیه مدرسه واقعی باشد. «مدرسه اشباح» نوشته ژانفیلیپ آرو وینیو نمونهای از آثاری است که فضای مدرسه را با عناصر ترسناک و خیالانگیز ترکیب میکند.
در این کتاب، محیط مدرسه از فضای معمول کلاس و زنگ تفریح فاصله میگیرد و به مکانی عجیب و رازآلود تبدیل میشود. همین تغییر، یکی از ویژگیهای جذاب داستانهای مدرسهای برای مخاطبان کودک و نوجوان است؛ نویسنده میتواند محیطی کاملاً آشنا را به جهانی ناشناخته تبدیل کند.
«مدرسه عالی شرارت»؛ مدرسهای برای خلافکارها
در مجموعه «مدرسه عالی شرارت» نوشته مارک والدن، ایده مدرسه به شکلی کاملاً متفاوت مورد استفاده قرار گرفته است.
در این داستان، مدرسهای وجود دارد که دانشآموزانش به جای آموزشهای معمول، برای تبدیل شدن به خلافکارانی حرفهای آموزش میبینند. همین ایده طنزآمیز و وارونه، قواعد آشنای مدرسه را تغییر میدهد و موقعیتهایی متفاوت برای داستانپردازی ایجاد میکند.
این اثر نشان میدهد که «مدرسه» در ادبیات نوجوان میتواند تنها یک محیط آموزشی واقعی نباشد؛ بلکه نویسنده میتواند تمام قواعد مدرسه را تغییر دهد و از آن برای ساختن یک جهان داستانی تازه استفاده کند.
چرا مدرسه اینقدر در ادبیات ماندگار است؟
وجه مشترک بسیاری از این آثار، خود مدرسه نیست؛ بلکه تجربهای است که شخصیتها در مدرسه از سر میگذرانند.
مدرسه یکی از نخستین محیطهایی است که کودک در آن، خارج از خانواده، با گروهی از همسالان خود زندگی میکند. او در مدرسه برای نخستینبار با دوستیهای مستقل از خانواده، رقابت، شکست، موفقیت، قوانین اجتماعی و گاهی حتی بیعدالتی مواجه میشود.
به همین دلیل، حتی وقتی داستانی مانند «هری پاتر» در یک مدرسه جادویی اتفاق میافتد یا «مدرسه عالی شرارت» مدرسهای خیالی برای خلافکارهاست، بخش مهمی از جذابیت آن از تجربهای میآید که مخاطب واقعی نیز با آن آشناست.
آغاز سال تحصیلی، بنابراین میتواند بهانهای باشد برای بازگشت به این داستانها؛ داستانهایی که یادآوری میکنند مدرسه برای بسیاری از ما فقط محل درس خواندن نبوده است. مدرسه یکی از نخستین صحنههایی است که در آن دوستی کردهایم، رقابت کردهایم، ترسیدهایم، خندیدهایم و در نهایت، بخشی از کودکی و نوجوانی خود را ساختهایم.
نظر شما