سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: تهمینه حدادی، نویسنده و مدیر تولید مجموعه‌ای از کتاب‌های کودک با محوریت موزه ملک است؛ مجموعه‌ای که تلاش دارد با استفاده از ظرفیت ادبیات و تصویرگری، کودکان را با اشیای تاریخی و میراث فرهنگی آشنا کند. در میان آثار این مجموعه می‌توان به «پهلوانان نمی‌میرند» نوشته تهمینه حدادی، «دیوار ماجرا» نوشته نیلوفر نیک‌بنیاد، «قلمدان عجیب» نوشته سمیه سیدیان و «کارآگاه نیمو در موزه» نوشته سپیده نیک‌رو اشاره کرد. حدادی در این پروژه علاوه بر نگارش یکی از کتاب‌ها، مسئولیت مدیریت تولید آثار را نیز بر عهده داشته است.
تهمینه حدادی درباره شکل‌گیری ایده این مجموعه گفت: روزی از من دعوت شد تا در جلسه‌ای ادبی در موزه ملک شرکت کنم. در این جلسه که با حضور مدیر موزه و کتابخانه آقای امیر خوراکیان و آقای محمدعلی حامد رضوی به عنوان مدیر اجرایی برگزار شد، پیشنهاد تولید یک مجموعه چندجلدی مطرح شد؛ مجموعه‌ای که هدف آن انتقال روایت موزه به خارج از فضای موزه و آشنایی کودکان و خردسالان با این مکان فرهنگی بود.
این نویسنده و تصویرگر افزود: در ابتدا پیشنهاد من تولید پنج کتاب تصویری برای خردسالان بود که هرکدام به معرفی یک شیء از موزه بپردازند و در عین حال، فضای موزه را نیز به مخاطب معرفی کنند. پس از تأیید طرح، نویسندگان و تصویرگران انتخاب شدند و فرایند تولید آغاز شد. نویسندگان و تصویرگران برای آشنایی با فضای موزه از آن بازدید کردند و برای افرادی که در استان‌های دورتر حضور داشتند، از اشیای موردنظر عکاسی شد تا بتوانند با جزئیات آثار آشنا شوند.
حدادی با اشاره به اینکه در نهایت تعداد کتاب‌ها از پنج عنوان به چهار عنوان کاهش پیدا کرد، توضیح داد: با وجود اینکه این کتاب‌ها در قالب یک مجموعه و در کنار یکدیگر منتشر می‌شوند، از ابتدا تصمیم داشتیم هرکدام روایت، سبک و سیاق متفاوتی داشته باشند و در پرداخت داستانی و تصویرگری نیز از تنوع برخوردار باشند. مخاطبان کودک سلیقه‌ها، دیدگاه‌ها و نیازهای متفاوتی دارند و به همین دلیل تلاش کردیم آثاری تولید کنیم که بتوانند پاسخ‌گوی این تنوع باشند. در عین حال، وجه مشترک همه کتاب‌ها این است که مخاطب را با موزه ملک آشنا می‌کنند.
این روزنامه‌نگار حوزه کودک ادامه داد: پس از بازدید از موزه، نویسندگان موضوعات خود را انتخاب کردند و طراحی اولیه آثار شکل گرفت. هر نویسنده نیز شخصیت‌پردازی و شیوه روایت خاص خود را در نظر گرفت. من در انتخاب موضوع کتاب خودم تصمیم گرفتم به سراغ اشیایی بروم که بتوانم شخصیت‌های داستان را از دل آن‌ها بیرون بکشم. به همین دلیل، ابتدا سکه‌ها و تمبرهای موزه را بررسی کردم تا اینکه چشمم به تمبر المپیک ۱۹۷۲ مونیخ افتاد که تصویر دو کشتی‌گیر روی آن دیده می‌شد. این تمبر با فضای فرهنگی و میراث ایرانی ارتباط مناسبی داشت و ظرفیت آن را داشت که لایه‌های مختلفی به داستان اضافه کند.
این نویسنده با بیان اینکه انتخاب موضوع‌ها تا حد زیادی بر اساس بازدید و مواجهه مستقیم با اشیای موزه انجام شد، گفت: سایر دوستان نیز پس از بازدید از موزه، اشیای موردنظر خود را انتخاب کردند. این اتفاق از ابتدا کاملاً پیش‌بینی‌شده نبود، بلکه با توجه به تجربه حضور در موزه و بررسی اینکه کدام اشیا می‌توانند برای کودکان جذاب باشند، سوژه‌ها شکل گرفتند.
ضرورت آشنایی کودکان با مفهوم موزه
مدیر تولید این مجموعه درباره اهمیت تولید کتاب‌هایی با موضوع موزه و تجربه‌های مشابه در این زمینه اظهار کرد: من در جریان هستم که پیش از این نیز برای موزه مقدم اثری آموزشی تولید شده است. همچنین آقای محمدرضا مرزوقی مجموعه‌ای نوجوانانه با عنوان «موزه‌گردی با پیکاسو» دارند که در آن تابلوهای معروف موزه هنرهای معاصر معرفی و آثار نقاشان بررسی می‌شود. شخصیت‌های این مجموعه نیز یک خواهر و برادر هستند و اثر در قالب رمان نوشته شده است.
وی افزود: با این حال، برای کودکان و به‌ویژه خردسالان، اینکه چنین کتاب‌هایی در دسترس قرار بگیرند و آن‌ها از همان سال‌های ابتدایی با مفهوم موزه آشنا شوند، اهمیت بسیار زیادی دارد. تصور من این است که وقتی واژه موزه را می‌شنویم، ناخودآگاه مجموعه‌ای از کاسه‌ها، کوزه‌ها، سکه‌ها و اشیای بسیار قدیمی در ذهنمان شکل می‌گیرد. این تصاویر به‌تدریج به کلیشه تبدیل شده‌اند و تکرار همین کلیشه‌ها می‌تواند تخیل ما را محدود کند. در چنین شرایطی، کمتر به کشف و شهود در موزه می‌پردازیم.
حدادی با تأکید بر ضرورت آموزش موزه‌گردی به کودکان تصریح کرد: بسیار مهم است که در این زمینه کودکان آموزش ببینند، موزه‌گردی را تجربه کنند و حتی اگر به موزه می‌روند، با نگاهی متفاوت به آثار توجه داشته باشند. موزه ملک از این منظر ظرفیت‌های زیادی دارد؛ زیرا کتاب‌ها، نسخه‌های خطی قدیمی، تصویرگری‌های تاریخی و حتی بخش تمبر آن می‌توانند فرصت مناسبی برای قصه‌سازی و پرورش تخیل کودکان فراهم کنند.
نویسنده‌ی کتاب پهلوانان نمی‌میرند افزود: فرایند تولید به شکل رفت‌وبرگشتی پیش می‌رفت. ممکن بود در بعضی تصاویر، شکل یک قطعه یا زاویه نمایش آن به‌درستی انتخاب نشده باشد و لازم بود اصلاحاتی انجام شود. دقت در نمایش جزئیات اشیای موزه نیز اهمیت زیادی داشت. نظارت بر این بخش بر عهده من و گرافیست اولیه مجموعه، آقای حمید جاویدمهر، بود که در مراحل ابتدایی و فرایند تولید تصاویر، بر خلق آثار نظارت داشتیم.
حدادی با تأکید بر سهم تصویرگران در شکل‌گیری نهایی کتاب‌ها خاطرنشان کرد: در نهایت، اثری که خلق شده حاصل مشارکت همکاری دو مؤلف است، پس باید گفت حدود کل کار ترکیبی از همکاری نویسنده و تصویرگر است.
کتاب کودک؛ رسانه‌ای برای زنده نگه داشتن موزه‌ها
این نویسنده در ادامه با اشاره به تجربه‌های موجود در زمینه تولید کتاب‌های موزه‌محور در جهان گفت: در کشورهای مختلف کتاب‌های متعددی درباره موزه‌ها وجود دارد. در ایران نیز آثاری از این دست ترجمه شده‌اند و کتاب‌هایی برای ترویج فرهنگ بازدید از موزه و شناخت آن در اختیار مخاطبان قرار گرفته است. با این حال، به نظر می‌رسد در ایران هنوز جای کتاب‌هایی داستانی که به‌طور مشخص به اشیای موجود در یک موزه بپردازند، خالی است.
حدادی ادامه داد: ممکن است در برخی موزه‌ها برنامه‌هایی مانند بازی، طراحی یا گفت‌وگو برای کودکان در نظر گرفته شده باشد، اما من کمتر با کتاب‌هایی مواجه شده‌ام که به‌طور مشخص درباره اشیای همان موزه تولید شده باشند. امیدوارم این تجربه بتواند زمینه‌ساز اتفاق‌های مشابه در سایر موزه‌ها نیز باشد.
حدادی با اشاره به تجربه قبلی خود در نگارش کتاب «مهمان‌های خوانده» گفت: کتاب قبلی من نیز کمی به موضوع موزه می‌پرداخت و همین تجربه باعث شد پیشنهاد حضور در این پروژه را بپذیرم. کتاب «مهمان‌های خوانده» به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و موزه هنرهای معاصر می‌پردازد. در این داستان، چند کودک وارد این فضاها می‌شوند و مخاطب نیز همراه با آن‌ها به موزه هنرهای معاصر قدم می‌گذارد.
وی افزود: در آن کتاب نیز وجه آموزشی اثر اهمیت زیادی داشت. تصاویر به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که مخاطب را به دل موزه می‌برند؛ معماری موزه را می‌بیند، با آثار نقاشان بزرگ ایرانی آشنا می‌شود، به سینماتک می‌رود و حتی پس از خروج از موزه، جغرافیای اطراف آن و پارک لاله را مشاهده می‌کند. در واقع، تلاش شده است مخاطب با تمام ابعاد این فضا آشنا شود. آن تجربه برای خود من نیز بسیار ارزشمند بود و علاقه‌ام را به نوشتن درباره موزه‌ها و میراث فرهنگی بیشتر کرد.
مدیر تولید این مجموعه با ابراز امیدواری نسبت به گسترش چنین تجربه‌هایی در سایر موزه‌های کشور اظهار کرد: امیدوارم با وجود شرایط اقتصادی و دشواری‌های صنعت نشر در ایران، این اتفاق برای سایر موزه‌ها نیز رخ دهد و تولید چنین آثاری جدی گرفته شود. ما به کتاب‌هایی نیاز داریم که درباره موزه، موزه‌گردی، میراث فرهنگی، اشیای موزه‌ای، تفاوت موزه‌ها با یکدیگر و شگفتی‌های هرکدام باشند. این موضوعات ظرفیت بسیار زیادی برای خلق آثار ادبی و تصویری دارند و نباید از کنار آن‌ها به‌سادگی عبور کرد.
حدادی در پایان با تأکید بر اهمیت حفظ جایگاه کتاب کودک در فضای فرهنگی کشور گفت: با وجود تمام چالش‌هایی که در حوزه نشر وجود دارد، نمی‌توان انکار کرد که کتاب کودک یک رسانه مهم است. باید مراقب باشیم این رسانه از چرخه فرهنگی و آموزشی حذف نشود. کتاب می‌تواند کودکان را با جهان‌هایی آشنا کند که شاید در زندگی روزمره فرصت مواجهه مستقیم با آن‌ها را نداشته باشند. موزه و میراث فرهنگی نیز از جمله همین جهان‌ها هستند که می‌توانند از مسیر داستان و تصویر به تجربه‌ای جذاب و ماندگار برای کودکان تبدیل شوند.
نظر شما