سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مریم سه دهی: تصور کنید روز تحصیلی در یک مدرسه، نه با باز شدن کتاب‌های درسی، بلکه با ده دقیقه مطالعه کتابی دلخواه آغاز شود. نه خبری از امتحان و ارزیابی است، نه دانش‌آموزان موظف‌اند خلاصه‌ای از آنچه خوانده‌اند بنویسند. معلم و دانش‌آموز، هرکدام کتابی را که دوست دارند انتخاب می‌کنند و در سکوت به مطالعه می‌پردازند.

آسا نو دوکوشو؛ خواندن بدون اجبار

این تصویر، توصیفی از برنامه‌ای است که در ژاپن با عنوان «آسا نو دوکوشو» (朝の読書) یا «کتاب‌خوانی صبحگاهی» شناخته می‌شود. این برنامه در سال ۱۹۸۸ با ابتکار دو معلم در دبیرستانی در استان چیبا آغاز شد و به‌تدریج به مدارس دیگر ژاپن راه یافت. چهار اصل ساده، پایه شکل‌گیری آن بود: همه با هم بخوانند، هر روز بخوانند، هرکس کتاب دلخواهش را انتخاب کند و فقط بخواند؛ بدون آنکه مطالعه به تکلیف یا موضوعی برای ارزیابی تبدیل شود. تجربه‌ای که نشان می‌دهد برای ایجاد عادت مطالعه، گاهی یک فرصت کوتاه، مستمر و بدون اجبار می‌تواند نقطه شروعی مؤثر باشد.

وقتی کتاب‌خوانی به سیاست عمومی تبدیل می‌شود

ژاپن ترویج کتاب‌خوانی کودکان را صرفاً به فعالیت‌های مناسبتی یا توصیه‌های فرهنگی محدود نکرده، بلکه آن را به بخشی از سیاست‌گذاری عمومی کشور تبدیل کرده است. این کشور در ۱۲ دسامبر ۲۰۰۱ قانون «ترویج فعالیت‌های کتاب‌خوانی کودکان» را تصویب و اجرا کرد؛ قانونی که بر مسئولیت دولت، نهادهای محلی و خانواده‌ها در فراهم کردن فرصت‌ها و محیط مناسب برای مطالعه کودکان تأکید دارد. در ادامه، بر اساس این قانون، برنامه‌های پایه چندساله‌ای برای پیشبرد کتاب‌خوانی کودکان تدوین شد.

برنامه‌ای برای کودکان با نیازهای متفاوت

پنجمین برنامه پایه ترویج فعالیت‌های کتاب‌خوانی کودکان نیز در ۲۸ مارس ۲۰۲۳ به تصویب کابینه ژاپن رسید و دوره پنج‌ساله ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷ را پوشش می‌دهد. این برنامه چهار اولویت اصلی را دنبال می‌کند: کاهش شمار کودکانی که کتاب نمی‌خوانند، تضمین فرصت مطالعه برای کودکان با نیازها و شرایط متفاوت، توسعه محیط‌های مطالعه متناسب با جامعه دیجیتال و تقویت نقش و دیدگاه خود کودکان در فعالیت‌های کتاب‌خوانی.

نکته قابل توجه آن است که این سیاست‌ها تنها به مدارس محدود نمی‌شود و خانواده‌ها، کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های مدارس و نهادهای اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. به این ترتیب، کتاب‌خوانی در ژاپن نه صرفاً یک وظیفه آموزشی، بلکه مسئولیتی مشترک و بخشی از سیاست فرهنگی و اجتماعی کشور تلقی می‌شود.

کتاب باید پیش از مدرسه به خانه برسد

یکی از تجربه‌های قابل‌توجه ژاپن در ترویج فرهنگ مطالعه، برنامه «بوک‌استارت» (Bookstart) است؛ طرحی که آشنایی کودک با کتاب را از ماه‌های نخست زندگی آغاز می‌کند. در این الگو، کتاب‌خوانی به زمانی موکول نمی‌شود که کودک خواندن و نوشتن را آموخته باشد، بلکه از همان دوران نوزادی، فرصتی برای ارتباط با کتاب و تجربه لذت‌بخش آن در کنار خانواده فراهم می‌شود.

از انگلستان تا شهرداری‌های ژاپن

بوک‌استارت که ایده اولیه آن در انگلستان شکل گرفت، از آوریل ۲۰۰۱ در ۱۲ مرکز شهرداری ژاپن آغاز شد و به‌تدریج در مناطق بیشتری گسترش یافت. در این برنامه، خانواده‌ها معمولاً هنگام مراجعه به مراکز سلامت برای معاینات دوره‌ای نوزاد، با تجربه خواندن کتاب تصویری در کنار کودک آشنا می‌شوند و کتاب‌هایی نیز به آن‌ها هدیه داده می‌شود.

هدیه‌ای فراتر از یک جلد کتاب

ویژگی مهم این برنامه آن است که بوک‌استارت صرفاً به توزیع کتاب محدود نمی‌شود. والدین و کودکان در کنار یکدیگر تجربه‌ای کوتاه از ورق زدن و شنیدن داستان پیدا می‌کنند و همین لحظه مشترک، نقطه آغاز ارتباط کودک با کتاب می‌شود. اجرای برنامه نیز با همکاری شهرداری‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز سلامت، بخش‌های حمایت از خانواده و داوطلبان محلی صورت می‌گیرد.

گستره اجرای بوک‌استارت در ژاپن

بر اساس آمار منتشرشده در وب‌سایت رسمی بوک‌استارت ژاپن[2]، تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، این برنامه با حمایت این نهاد در ۱۱۲۷ شهرداری از مجموع ۱۷۴۱ شهرداری ژاپن اجرا می‌شده است. همچنین با احتساب طرح‌های دیگری که صرفاً به اهدای کتاب به نوزادان می‌پردازند، شمار شهرداری‌های دارای برنامه اهدای کتاب به نوزادان به ۱۵۲۷ مورد می‌رسد.

این تجربه نشان می‌دهد که در رویکرد ژاپن به ترویج کتاب‌خوانی، خانواده و دوران پیش از مدرسه جایگاهی جدی دارند. کتاب‌خوانی نه از زمان ورود کودک به مدرسه، بلکه از نخستین سال‌های زندگی و در محیط خانواده آغاز می‌شود؛ مسیری که با همراهی نهادهای محلی و خدمات سلامت پشتیبانی می‌شود.

تجربه بوک‌استارت برای ایران

این تجربه می‌تواند الگویی قابل‌تأمل برای توسعه برنامه‌های ترویج کتاب‌خوانی در ایران نیز باشد. مراکز بهداشت، پایگاه‌های سلامت و مراکز ارائه خدمات مادر و کودک، به دلیل ارتباط مستقیم و مستمر با خانواده‌ها، ظرفیت مناسبی برای معرفی کتاب‌های تصویری و ایجاد زمینه آشنایی نوزادان با کتاب دارند. پیوند میان نظام سلامت، کتابخانه‌ها و برنامه‌های فرهنگی می‌تواند دسترسی خانواده‌ها به کتاب را از سال‌های نخست زندگی کودک تسهیل کند.

ژاپن نیز با مسئله کتاب‌نخوانی روبه‌روست

با وجود این برنامه‌ها، نباید تصویری بی‌نقص از وضعیت مطالعه در ژاپن ترسیم کرد. نتایج هفتادمین پیمایش کتاب‌خوانی مدارس ژاپن در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که حتی این کشور نیز با مسئله کاهش مطالعه، به‌ویژه در میان نوجوانان، مواجه است. میانگین کتاب‌های خوانده‌شده در ماه مه ۲۰۲۵ برای دانش‌آموزان ابتدایی ۱۲٫۱ جلد، متوسطه اول ۳٫۹ جلد و متوسطه دوم ۱٫۴ جلد بوده است.

آمارهایی که از شکاف سنی خبر می‌دهند

در همین پیمایش، سهم دانش‌آموزانی که در ماه مه حتی یک کتاب نخوانده‌اند، در ابتدایی ۹٫۶ درصد، متوسطه اول ۲۴٫۲ درصد و متوسطه دوم ۵۵٫۷ درصد گزارش شده است. این نسبت‌ها در هر سه مقطع نسبت به پیمایش قبلی افزایش داشته‌اند. فاصله میان دوره ابتدایی و متوسطه دوم نشان می‌دهد که نزدیک کردن کودکان به کتاب در سال‌های نخست، تداوم علاقه در نوجوانی را تضمین نمی‌کند؛ نیازها و علایق این گروه سنی تغییر می‌کند.

از دسترسی تا علاقه؛ مسئله فقط کتابخانه نیست

این داده‌ها دو نکته را روشن می‌کند: نخست آنکه توسعه امکانات فرهنگی و آموزشی به‌تنهایی تضمین‌کننده کتاب‌خوان شدن کودکان و نوجوانان نیست؛ دوم آنکه سیاست‌های ترویج مطالعه باید متناسب با سن و نیاز مخاطبان بازنگری شوند. برنامه‌ای که برای کودکان دبستانی جذاب است، لزوماً نمی‌تواند نوجوانان را نیز به مطالعه ترغیب کند. بنابراین، انتخاب آزادانه کتاب و توجه به علایق و دغدغه‌های گروه‌های سنی مختلف باید در طراحی برنامه‌ها جدی گرفته شود.

ایران؛ ظرفیت‌هایی که باید به هم متصل شوند

در ایران نیز زیرساخت‌ها و تجربه‌هایی برای گسترش دسترسی کودکان به کتاب وجود دارد؛ مسئله، پیوند دادن این امکانات با زندگی روزمره خانواده‌ها و دانش‌آموزان است. بر اساس اعلام دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در اول آبان ۱۴۰۵، این نهاد ۴ هزار و ۴۷۷ نقطه خدمت دارد. از این تعداد، ۸۲ کتابخانه سیار حدود ۵۷۰ نقطه خدمت را پوشش می‌دهد. به گفته دبیرکل، این کتابخانه‌ها برای مناطقی در نظر گرفته شده‌اند که کتابخانه ثابت ندارند یا امکان تأسیس آن فراهم نیست؛ از جمله برخی روستاها و مناطق محروم.

«با من بخوان»؛ تجربه‌ای برای مناطق کم‌برخوردار

بر اساس گزارش هیئت بین‌المللی کتاب برای نسل جوان (IBBY)، برنامه «با من بخوان» با هدف ترویج کتاب‌خوانی در میان کودکان محروم و در معرض آسیب، از سال ۲۰۱۰ آغاز شد و گسترش یافت. طبق اطلاعات دوره ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۰، این طرح در ۱۳ استان، ۱۵ مرکز شهری، ۶ منطقه حاشیه‌ای و ۷۵ روستای دورافتاده فعالیت داشت. بیش از ۹۰ کتابخانه کوچک ایجاد شد و ۱۲۰ کارگاه آموزشی برای بیش از ۵۰۰ معلم، مربی، کتابدار و داوطلب برگزار شد[3].

از تجربه محلی تا سیاست فراگیر

اهمیت این تجربه در آن است که نشان می‌دهد ترویج کتاب‌خوانی در مناطق کم‌برخوردار می‌تواند با استفاده از کتاب‌های مناسب، آموزش تسهیلگران، فعالیت‌های بلندخوانی و ایجاد کتابخانه‌های کوچک دنبال شود. این تجربه را نمی‌توان جایگزین یک سیاست ملی دانست، اما می‌تواند نمونه‌ای برای طراحی برنامه‌های محلی و کم‌هزینه باشد.

طرحی آزمایشی؛ ده دقیقه کتاب، هر روز

قرار نیست الگوی ژاپن بدون توجه به تفاوت‌های فرهنگی، اقتصادی، آموزشی و زیرساخت ها در ایران تکرار شود. می‌توان از منطق آن استفاده کرد: مطالعه باید منظم، در دسترس، آزادانه و لذت‌بخش باشد. بر این اساس، طرح آزمایشی یک‌ساله «ده دقیقه کتاب، هر روز» را می‌توان در ۲۰ مدرسه ابتدایی از ۱۰ شهرستان اجرا کرد. مدارس هر روز پیش از آغاز درس، ده دقیقه به مطالعه آزاد اختصاص دهند؛ دانش‌آموز کتابش را انتخاب کند و این زمان به امتحان یا خلاصه‌نویسی تبدیل نشود. مطالعه معلم در کنار دانش‌آموزان نیز می‌تواند این رفتار را موثرتر جلوه دهد.

مکاری نهادها به‌جای ساختارهای تازه

وزارت آموزش‌وپرورش می‌تواند متولی طرح باشد و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در تأمین کتاب، آموزش مربیان و طراحی فعالیت‌های مکمل مشارکت کنند. کتابخانه‌های نزدیک مدارس مجموعه‌های کودک را به‌صورت دوره‌ای در اختیار آن‌ها بگذارند. کتابخانه‌های سیار مناطق روستایی و کم‌دسترسی را پوشش دهند. در این الگو، نهادها مسئولیت‌ها را تقسیم می‌کنند و نیازی به ساختار اداری تازه نیست.

ارزیابی؛ فراتر از شمار مدارس مشارکت‌کننده

برای کاهش هزینه‌ها، بهتر است در مرحله نخست از ظرفیت کتابخانه‌های موجود و منابع مدارس استفاده شود، نه خرید گسترده کتاب یا ایجاد تشکیلات جدید. پس از یک سال، می‌توان مشارکت دانش‌آموزان، امانت کتاب، مراجعه به کتابخانه و تغییر علاقه آنان به مطالعه را سنجید. گفت‌وگو با دانش‌آموزان و معلمان نیز موانع و بخش‌های جذاب طرح را روشن می‌کند. گسترش برنامه باید بر پایه نتایج ارزیابی باشد، نه فقط تعداد مدارس مشارکت‌کننده.

برای نوجوانان، نسخه‌ای متفاوت لازم است

برای کودکان ابتدایی، قصه، کتاب تصویری و انتخاب آزادانه می‌تواند نقطه شروع باشد؛اما نوجوانان به آثاری نیاز دارند که با جهان ذهنی و پرسش‌هایشان ارتباط برقرار کند. مشارکت دادن آنان در انتخاب کتاب و شنیدن نظرشان، مانع تبدیل برنامه به فعالیتی دستوری می‌شود. آمار ژاپن یادآور است که حفظ عادت مطالعه در گذار از کودکی به نوجوانی به توجه و بازنگری مداوم نیاز دارد.

ساختن عادت، نه تحمیل تکلیف

تجربه ژاپن بیش از آنکه درباره تعداد کتابخانه‌ها یا بودجه باشد، درباره ساختن عادتی اجتماعی است. کتاب باید در خانه حضور داشته باشد. مدرسه فرصت خواندن فراهم کند. کتابخانه‌های عمومی و مراکز فرهنگی، دسترسی کودکان به کتاب را در خارج از خانه و مدرسه آسان‌تر سازند. خانواده، معلم، کتابدار و نهاد فرهنگی زمانی اثرگذارند که نقش‌هایشان مکمل باشد. کتاب‌خوانی در این نگاه فعالیتی جدا از زندگی روزمره نیست؛ از خانه آغاز می‌شود، در مدرسه ادامه می‌یابد و با حمایت جامعه گسترش پیدا می‌کند.

ده دقیقه؛ شروعی کوچک برای تغییری ماندگار

نسل کتاب‌خوان را نمی‌توان فقط با توصیه ساخت. کودکان زمانی به کتاب نزدیک می‌شوند که خواندن در زندگی روزمره‌شان جای داشته باشد، کتاب دلخواه‌شان را انتخاب کنند و بدون ترس از امتحان و اجبار از آن لذت ببرند. تجربه ژاپن نشان می‌دهد فرصتی کوتاه، اگر پیوسته و با همراهی خانواده و نهادهای آموزشی و فرهنگی دنبال شود، می‌تواند زمینه‌ساز عادت مطالعه باشد. شاید نقطه آغاز تحول در کتاب‌خوانی کودکان ایران، نه اجرای طرحی پرهزینه، بلکه اختصاص روزانه ده دقیقه به مطالعه باشد.

فهرست منابع

1. National Diet Library, International Library of Children's Literature. Information on Promotion of Children's Reading Activities in Japan. لینک

2. National Diet Library. (2023). Fifth Basic Plan Concerning the Promotion of Reading Activities by Children. لینک

3. Asahi no Dokusho Promotion Council. The Morning Reading Movement (Asa no Dokusho). لینک

4. NPO Bookstart Japan. National Coverage of Bookstart Programs in Japan. لینک