سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – کامبیز رحمانیفر: پیش از آنکه خواندن بیاموزد شاهنامه را از صدای پدری میشناخت که در مناسبتهای گوناگون شعر میخواند و بیتهای فردوسی و دیگر شاعران را به گفتوگوهای خانه میآورد. سالها بعد وقتی از آغاز علاقهاش به ادبیات سخن گفت به یاد همین صدا افتاد؛ بیتهایی که در حافظه کودکی مانده بودند و با آموختن خواندن، او را به جستوجوی کتاب کشاندند. «رستمنامه» و داستانهای پهلوانی در حالی از نخستین خواندنیهایش بودند که زبان کتابها آسان نبود، اما میخواست بداند داستان چگونه ادامه پیدا میکند و سرانجام پهلوانان چه میشود. همین اشتیاق او را به خواندن عبارتهایی وامیداشت که گاهی معنایشان را بهدرستی نمیدانست.
این خاطره به سالهای کودکی میرجلالالدین کزازی در کرمانشاه بازمیگردد؛ شهری که در سال ۱۳۲۷ در آن به دنیا آمد و تحصیلاتش را تا پایان دبیرستان همانجا گذراند. پدرش سیدمحمود کزازی کارمند اداره دارایی بود، به تاریخ و ادبیات ایران علاقه داشت و گاه شعر میسرود. در خانه کتابخانهای داشت که آثاری از ادبیات ایران و جهان را در آن گرد آورده بود و کتابها را در دسترس فرزندان میگذاشت، آنان را به خواندن تشویق میکرد و فرصتهایی فراهم میآورد تا مطالعه بخشی همیشگی از زندگیشان باشد. در جشنها و مهمانیهای خانوادگی برنامههایی ترتیب میداد و فرزندان در آن شرکت میکردند. ابتدا متنها را خودش مینوشت و به بچهها میداد تا بخوانند و پس از مدتی، از آنان خواست نوشتن را هم بر عهده بگیرند. میرجلالالدین از این راه، هم نوشتن را تمرین میکرد و هم خواندن نوشته خود را برای دیگران. در جمعی که خویشان، دوستان و آشنایان پدر حضور داشتند، نوشتهاش شنیده میشد و گاهی کسی درباره آن چیزی میگفت. یکی از همین نوشتهها، درباره روز مادر به نخستین حضور او در رادیو انجامید. مدیر رادیو کرمانشاه در مهمانی بود و پس از شنیدن متن از او خواست به استودیو برود و آن را زنده بخواند. تمرینی که در خانه آغاز شده بود این بار او را در برابر شنوندگانی قرار میداد که نمیشناخت و واکنششان را نمیدید.
دبستان و دوره نخست دبیرستان را در مدرسه آلیانس کرمانشاه گذراند و از کلاس چهارم، در کنار فارسی درسهایی مانند حساب، املا و انشا را به زبان فرانسوی آموخت و آنچه از این دوره در زندگیاش باقی ماند تنها دانستن یک زبا ن خارجی نبود، بلکه بخشی از ترجمههای سالهای بعدش به همین آموزش زودهنگام وابسته بود. مدرسه برای خواندن در جمع نیز فرصت فراهم میکرد، در برنامهها و جشنها شعر میخواند و بعدها نوشتههای خودش را ارائه میداد و این تجربهها در توانایی سخنگفتنش در برابر جمع مؤثر بودند. همزمان با رسیدن به نوجوانی نوشتهها و شعرهایش به هفتهنامههای محلی کرمانشاه راه یافتند. تا آن زمان بیشتر خوانندگان و شنوندگانش اعضای خانواده، مهمانان و هممدرسهایها بودند و اکنون نوشته در نشریه منتشر میشد و به دست کسانی میرسید که او را نمیشناختند.
سالهای پایانی دبیرستان را در مدرسه رازی کرمانشاه گذرانده و در سال ۱۳۴۶ دیپلم رشته طبیعی گرفته بود اما زبان و ادبیات فارسی را انتخاب کرد و همان سال وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۵۱ کارشناسی را به پایان رساند. زندگی دانشجویی دسترسی بیشتری به کتاب فراهم کرد و از خاطرات آن سالها خرید قسطی از انتشارات امیرکبیر در یادش مانده که انتشارات امکانی فراهم کرده بود تا علاقهمندان کتاب بگیرند و بهای آن را بهتدریج بپردازند. میرجلال الدین نیز فهرستی از دیوانهای شعر و متنهای ادبی تهیه کرد و از این فرصت بهره برد. هر سه دوره کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری را در دانشگاه تهران گذراند و از استادان او می توان به عبدالحسین زرینکوب، سیدجعفر شهیدی، مهدی محقق، مظاهر مصفا و اسماعیل حاکمی یاد کرد. آنچه در کلاس میآموخت، به او کمک میکرد هنگام خواندن شعر به جزئیاتی توجه کند که پیشتر شاید از کنارشان میگذشت: سابقه یک واژه، اختلاف میان دو نسخه یا اشارهای که فهم بیت به شناخت آن بستگی داشت.
سرودن شعر برای کزازی از نوجوانی آغاز شده بود و در شاعری تخلص «زروان» را برگزیده بود در سالهای دانشجویی با سرودن شعری بر وزن بیتی از نظامی، در رقابتی ادبی میان دانشجویان برگزیده شد؛ شعری که بعدها در «بیکران سبز»، نخستین مجموعهشعرش، جای گرفت. دلبستگی او به شعر کهن در سخنانش درباره سرودن نیز آشکار بود؛ وزن، موسیقی و هماهنگی اجزای شعر را ارج میگذاشت و قالبهای کهن را به پسند ادبی خود نزدیکتر میدانست.
در سال ۱۳۵۵ تدریس دانشگاهی را آغاز کرد و در سالهای فعالیت آموزشی خود در دانشگاه رازی کرمانشاه، دانشکده دماوند و دانشگاه علامه طباطبایی درس داد. در کلاس، خواندن متون کهن با پرسشهای دانشجویان همراه میشد، پرسش از معنای واژهای گاه به تاریخ، باورهای دینی یا آداب روزگار شاعر میرسید و توضیح این زمینهها به فهم بیت کمک میکرد. بخشی از تألیفهای آموزشی او نیز به همین مباحث اختصاص یافت. تا پایان دهه شصت حاصل پژوهشهایش در چند زمینه منتشر شده بود: «رخسار صبح» درباره خاقانی، «از گونهای دیگر» در پژوهشهای شاهنامهای و نخستین جلد «زیباشناسی سخن پارسی» در دانش بیان. نیازهای آموزش ادبیات در مجموعه «زیباشناسی سخن پارسی» با نظم بیشتری دنبال شد و پس از جلد «بیان»، «معانی» در سال ۱۳۷۰ و «بدیع» در سال ۱۳۷۳ انتشار یافتند. کزازی در این مجموعه به توضیح مباحثی پرداخت که شناختشان برای خواندن و بررسی آثار فارسی ضروری است. موضوع این کتابها شیوههای بیان و ویژگیهایی بود که به سخن ارزش ادبی میدهند و دانشجو با خواندن آنها ابزارهایی برای بررسی شعر به دست میآورد: تشبیه و استعاره چگونه ساخته میشوند، ترتیب جمله چه تأثیری بر معنا دارد و آرایههای ادبی چه نقشی در عبارت پیدا میکنند؟
ترجمه نیز در همین دوره سهم مهمی در فعالیت او داشت. «آتالا و رنه» شاتوبریان، «سه داستان» فلوبر و «تلماک» فنلون، در کنار «ایلیاد» و «ادیسه» هومر و «انهاید» ویرژیل، از دامنه علاقهاش به ادبیات جهان خبر میدهند. کار با این آثار او را با زبانها و شیوههای روایت متفاوتی روبهرو میکرد و مترجم باید برای هر کتاب، نثری متناسب با آن پیدا کند و در انتخاب واژه و جمله، هم به متن اصلی توجه داشته باشد و هم به خواننده فارسی. علاقهاش به حماسه در ترجمه «انهاید» اثر ویرژیل، جلوه مشخصی یافت. این کتاب سرگذشت آینیاس، بازمانده جنگ تروا، را روایت میکند؛ پهلوانی که سفر و سرنوشتش با گذشته رومیان پیوند مییابد و برگردان کزازی در نهمین دوره جایزه کتاب سال در بخش ادبیات برگزیده شد. ترجمه این کتاب در کنار حماسههای هومر، به او امکان میداد با روایتهای حماسی بیرون از ادبیات فارسی نیز کار کند. نامها، رویدادها و باورهای این آثار با شاهنامه تفاوت داشتند اما مسئله یافتن زبانی برای بازگفتن داستانهای پهلوانی، در هر دو زمینه پیش روی او قرار میگرفت.
کزازی در سال ۱۳۷۰ دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی را در دانشگاه تهران به پایان رساند. همان سال جستارهایش درباره شاهنامه در کتاب «مازهای راز» توسط نشر مرکز منتشر شد. او که پیشتر نیز درباره فردوسی پژوهش کرده بود بهتدریج بررسی باورها و نشانههای اساطیری را در داستانهای شاهنامه دنبال کرد؛ باورهایی که رد آنها را در سرگذشت پهلوانان و رویدادهای حماسی میجست. دو سال بعد «رویا، حماسه، اسطوره» حاصل بخشی از این مطالعات را پیش روی خوانندگان گذاشت. او در این کتاب به پیوند حماسه و اسطوره پرداخت و شخصیتها و رویدادها را با توجه به پیشینه باورهای کهن بررسی کرد. شناخت این پیشینه گاه مستلزم جستوجو در منابع دیگر و سنجیدن روایتهای مشابه بود تا اشارههای فشرده داستان روشنتر شوند. این شیوه مطالعه در پژوهشهای بعدی او ادامه یافت و در شرح شاهنامه، جای گستردهتری پیدا کرد.
در کنار این پژوهشها، تجربه سالها ترجمه آثار ادبی نیز در کتاب «ترجمانی و ترزبانی؛ کندوکاوی در هنر ترجمه» شکل گرفت که در سال ۱۳۷۴ منتشر شد. کزازی در این کتاب به پرسشهایی پرداخت که هنگام ترجمه با آنها روبهرو شده بود: چگونه میتوان معنا و لحن نویسنده را در فارسی بازآفرید و تا چه اندازه باید به ساخت جملههای متن اصلی پایبند ماند؟ او در این کتاب، انتخابهای مترجم و دشواری رسیدن به تعادل میان این دو را بررسی کرد. یک سال بعد با انتشار «دیر مغان»، حاصل پژوهشهایش درباره بیست غزل حافظ را عرضه کرد. در گزارش این غزلها، مناسبات هنری واژهها را در کنار اشارهها و باورهای نهفته در شعر بررسی میکرد و چندمعنایی عبارتهای حافظ شرح را به سنجیدن خوانشهای گوناگون میکشاند و هر برداشت به شواهدی نیاز داشت که آن را پشتیبانی کند.
در سال ۱۳۷۶، «سراچه آوا و رنگ» و «سوزن عیسی» منتشر شدند. کزازی در «سوزن عیسی» به شرح قصیده ترسایی پرداخت؛ شعری که ترکیبهای فشرده و اشارههای دینی و فرهنگی آن، خواننده را بارها به جستوجو در منابع دیگر میکشاند. او با توضیح این اشارهها و گشودن عبارتهای دشوار، خواندن قصیده را با شناخت زمینههای آن همراه کرد.
همان سال برای تدریس زبان فارسی به دانشگاه بارسلون رفت و بیش از دو سال در اسپانیا ماند. در این مدت از زندگی روزانه، دیدارها و مشاهداتش یادداشت برمیداشت؛ نوشتههایی که فاصله دوازدهم فروردین ۱۳۷۶ تا پنجم تیر ۱۳۷۸ را دربر میگیرند و بعدها در «روزهای کاتالونیا» گرد آمدند. در زمان اقامت در بارسلون، احمد احمدی رئیس سازمان سمت، از او خواست کتابی برای آموزش شاهنامه در دورههای بالاتر دانشگاه بنویسد. به این ترتیب، نگارش «نامه باستان» آغاز شد و کزازی دفتر نخست را در همانجا آماده کرد و به ایران فرستاد. نخستین جلد در سال ۱۳۷۹ انتشار یافت و از آغاز شاهنامه تا پادشاهی منوچهر را دربر گرفت. کزازی در «نامه باستان»، با عنوان فرعی «ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی»، متن را همراه با شرح بیتها عرضه کرد و در توضیح شعر به معنای واژهها و ریشه آنها میپرداخت و اشارههای اسطورهای را میگشود و ویژگیهای ادبی بیتها را بررسی میکرد. «نامه باستان» در سال ۱۳۸۳ رتبه نخست پژوهشهای بنیادین جشنواره خوارزمی را دریافت کرد و یک سال بعد، او در شمار چهرههای ماندگار فرهنگ و ادب قرار گرفت. گسترش مجموعه با شناختهشدن بیشتر کزازی در شاهنامهپژوهی همراه شد و با انتشار جلدهای «نامه باستان» پژوهشگران به بررسی جزئیات آن پرداختند و برخی از ضبطها، معنی واژهها و تفسیر تصویرهای شعر محل اختلاف شد و نقدهایی در قالب مقاله انتشار یافت که پاسخهایی نیز در پی داشت. در جریان این بحثها هم به اهمیت بررسیهای زبانی و اسطورهشناختی کزازی اشاره شد و هم برخی گزارشهای او نیازمند اصلاح یا شواهد بیشتر دانسته شدند.
در خلال این سالها گزارش سفرهایش نیز منتشر میشدند. «دیدار با اژدها» که به سفر چین مربوط بود در سال ۱۳۸۰ انتشار یافت و «از دهلی نو تا آتن کهن» نیز گزارش سفرهای دیگری را دربر گرفت. این نوشتهها امکان میدهند بخشی از فعالیت او بیرون از کلاس و پژوهش ادبی شناخته شود.
پس از سالها کار با شاهنامه، سرگذشت فردوسی نیز موضوع داستاننویسی او شد. «فرزند ایران» در سال ۱۳۹۲ انتشار یافت و کزازی در توضیح آن گفت که از سه زمینه استفاده کرده است: گفتههای فردوسی درباره خود در شاهنامه، افسانههایی که پیرامون او شکل گرفتهاند و تخیل نویسنده. در گفتوگو با آیدین فرنگی، از علاقهاش به افسانههای فردوسی سخن گفت که برای او این روایتها تصویری از جایگاه شاعر در ذهن مردم به دست میدادند؛ حتی آنجا که وقوع دیدار یا گفتوگویی را نمیشد اثبات کرد، افسانه از نگاه و خواست کسانی خبر میداد که آن را ساخته و بازگفته بودند. کزازی از همین روایتها در «فرزند ایران» بهره گرفت و این بار آشناییاش با جهان فردوسی را در داستان زندگی او به کار بست.
در گفتوگوهای همان سال، بار دیگر درباره شیوه سخنگفتنش از او پرسیدند و توضیح داد که حدود دو دهه پیشتر، آگاهانه کاربرد گستردهتر واژههای فارسی را برگزیده است تا امکانات این زبان را در گفتار و نوشتار بیازماید و توجه دیگران را به آن جلب کند. با گذشت سالها، این شیوه چنان با حضور عمومیاش پیوند خورد که واژهها و آهنگ سخنش برای بسیاری از مخاطبان آشنا شد. با این همه نظرش درباره فارسی به کاربرد واژههای کهن محدود نبود و در گفتوگو با منوچهر دینپرست، بر توانایی این زبان برای پاسخگویی به نیازهای جهان جدید تأکید کرد. از دید او آفرینش ادبی با شرایط زمانه ارتباط دارد و وضعیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانی در آن اثر میگذارد؛ بنابراین زبان و ادبیات را باید در ارتباط با زندگی امروز نیز بررسی کرد. شناخت آثار گذشته بخشی از این کار است و بخش دیگر به نویسندگان و شاعرانی مربوط میشود که با مسئلهها و تجربههای روزگار خود سروکار دارند و برای بیان آنها به امکانات زبان نیاز پیدا میکنند.
کزازی در سخن از شیوه نوشتن و نامگذاری کتابهایش از همسرش سیمیندخت دیدهدار، با تعبیر «رایزن ادبی» یاد کرده است. آشنایی همسرش با ادبیات فارسی زمینهای برای گفتوگو درباره نوشتههای کزازی بود و این مشورتها گاه به انتخاب جملهای یا نام کتابی میرسید. حاصل ازدواج آنها چهار فرزند، دو پسر و دو دختر، است. چهاردهم بهمن ۱۳۹۵، نشست کتابفروشی آینده فرصتی فراهم کرد تا خاطرات بیشتری از زندگیاش بازگو کند. از خانه پدری و مدرسه گفت و چگونگی آغاز «نامه باستان» را توضیح داد. بخارا در مهر ۱۳۹۸ نیز برنامهای برای بزرگداشتش تدارک دید که سخنرانی، شاهنامهخوانی و نمایش فیلم مستند را دربر میگرفت. در چنین جمعهایی مخاطبان از دانشجویان و پژوهشگران فراتر میرفتند و علاقهمندان میتوانستند درباره زندگی، کتابها و برداشتهای او از ادبیات، از زبان خودش بشنوند. در گفتوگویی که در سال ۱۴۰۰ منتشر شد از کمرنگشدن جایگاه متون فارسی در آموزش و کاهش ارتباط با کتاب ابراز نگرانی کرد و پس از سالها تدریس، هنوز به این پرسش بازمیگشت که نسل تازه چگونه با ادبیات آشنا میشود.
ادامه پژوهشهایش درباره حافظ، در انتشار «هنباز با رهروان راز» در سال ۱۴۰۱ دیده شد که به گزارش بیست غزل بر پایه زیباشناسی و باورشناسی اختصاص دارد و از این جهت با «دیر مغان» ارتباط پیدا میکند. میان انتشار این دو اثر بیش از دو دهه فاصله بود؛ سالهایی که بخش بزرگی از آن به شرح شاهنامه و تألیف و ترجمه کتابهای دیگر گذشته بود. بازگشت به غزلهای حافظ نشان میداد که موضوعهای پژوهشی او با آغاز کاری تازه کنار گذاشته نمیشدند و برخی علاقهها سالها ادامه داشتند و در زمانهای مختلف، حاصلشان در کتابی دیگر منتشر میشد.
وقتی این فعالیتها در کنار هم قرار میگیرند، ارتباط تجربههای مختلف زندگی او روشنتر میشود. فرانسویِ سالهای مدرسه به کار ترجمه آمد، تحصیل دانشگاهی روش مراجعه به منابع و بررسی متن را آموخت و تدریس، توضیح روشن مطالب را ضروری کرد. این تجربهها در کتابهای آموزشی، شرح شعر و ترجمهها به شکلهای متفاوتی ادامه یافتند. «نامه باستان» گستردهترین کاری بود که از مجموع آنها پدید آمد. بیتهایی که در کودکی از صدای پدر میشنید، این بار در کتابهای خودش با توضیح همراه شدند؛ توضیحهایی که برای نوشتنشان سالها خواند، به منابع مراجعه کرد و معنای عبارتها را با شواهد دیگر سنجید.
به گزارش ایبنا، نظر به اهمیت معرفی و الگوسازی شخصیتهای علمی و فرهنگی اثرگذار، دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان با همکاری این رسانه، اقدام به نگارش مقالاتی به قلم کامبیز رحمانی¬فر کرده است. در هر مقاله به معرفی یکی از این مفاخر پرداخته میشود.
نظر شما