به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست «بایسته‌ها و شایسته‌های ترجمه و نشر در حوزه مقاومت و دفاع مقدس» چهارشنبه ششم آبان در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
در این نشست علی‌اصغر جعفری؛ مدیرعامل موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و رئیس سازمان حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و مقاومت استان تهران، سردار مهدی امیریان؛ رئیس سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس و عبدالرضا عالی‌زاده؛ رئیس مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی سخنرانی کردند. همچنین رایزنان فرهنگی ایران در تایلند، پاکستان و اسپانیا نیز مولفه‌های ضروری در ترجمه آثار دفاع مقدس را مطرح کردند.
عالی‌زاده، رئیس مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در بررسی ظرفیت‌های ترویجی آثار حوزه مقاومت اظهار کرد: حوزه کودک و مقاومت از حوزه‌هایی هستند که امروزه بخش قابل‌توجهی از ظرفیت کتاب‌ها در داخل و خارج از کشور را به خود اختصاص داده‌اند؛ به‌گونه‌ای که اختصاص بخش‌های ویژه در نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب، گواه تأثیر فرهنگی و بین‌المللی قابل‌توجه این موضوعات است.
او افزود: در حالی که سالانه هزاران اثر در حوزه دفاع مقدس و مقاومت در کشور به چاپ می‌رسد، اما سهم این حوزه از ترجمه‌های سالانه سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی متناسب با ظرفیت آن نیست.
او یکی از چالش‌های اصلی در این مسیر را تمرکز بیش از حد نویسندگان بر بازار داخلی دانست و خاطرنشان کرد: بسیاری از آثار با استفاده از کلیدواژه‌هایی تدوین می‌شوند که برای مخاطب داخلی شوق‌آفرین است، اما قابلیت ترجمه و پذیرش در بازارهای جهانی را ندارد.
این مقام مسئول در سازمان فرهنگ و ارتباطات عنوان کرد: آثار قابل ترجمه را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد؛ دسته نخست، آثاری مانند کتاب‌های کودک هستند که بدون نیاز به تغییر محتوایی، قابلیت ترجمه مستقیم دارند. دسته دوم، آثاری هستند که محتوای بین‌المللی دارند، اما نیازمند اصلاحات ساختاری و حذف یا تغییر بخش‌هایی از مقدمه و جمع‌بندی هستند تا با فضای فرهنگی کشورهای مقصد سازگار شوند.
عالی‌زاده در ادامه تأکید کرد که مهم‌ترین رویکرد، «تألیف برای ترجمه» است؛ به این معنا که نویسنده یا مولف از ابتدای تدوین اثر با موضوع جنگ دوازده روزه یا چهل روزه، با هدف انتشار در بازارهای جهانی و بر اساس رایزنی‌های دیپلماتیک با کشورهایی نظیر روسیه، اتریش و تایلند بنویسد.
او تصریح کرد: نویسنده‌ای که برای فضای بین‌المللی می‌نویسد، در انتخاب کلیدواژه‌ها متفاوت عمل می‌کند و باید از مفاهیم جهان‌شمول بهره بگیرد.
او در پایان افزود: مفاهیمی چون «صبر»، «مقاومت در برابر زورگویی»، «تلاش برای زندگی بهتر» و «آینده روشن»، کلیدواژه‌هایی هستند که می‌توانند روایت‌های ارزشمند دفاع مقدس ما مشابه‌سازی شود تا برای مخاطب جهانی ملموس باشد. جذب ناشران خارجی در گروی آن است که محتوای کتاب با فضای فرهنگی و ذهنی مخاطب مقصد ارتباط برقرار کند.
ترجمه بیش از ۳۵۰ عنوان کتاب به زبان‌های مختلف
سردار امیریان با اشاره به جایگاه جایزه کتاب سال دفاع مقدس به عنوان یکی از رویدادهای جدی و قابل‌توجه در این حوزه، بیان کرد: در طول بیش از ۲۰ دوره برگزاری این جایزه، بخش ویژه‌ای را به آثار ترجمه‌شده اختصاص داده‌ایم؛ به‌گونه‌ای که آثار ارسالی در این حوزه، فارغ از موضوع، توسط دبیرخانه‌ای مجزا و با استناد به معیارهای تخصصی مورد داوری قرار می‌گیرند.
او افزود: سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس برای شفاف‌سازی در این مسیر، دستورالعمل‌های ویژه‌ای را در حوزه ترجمه تدوین کرده است که هر سال به‌روزرسانی شده و در اختیار ناشران، استان‌ها و رده‌های اجرایی قرار می‌گیرد تا مبنای اولیه ترجمه آثار و اسناد به‌طور کامل شفاف باشد.
رئیس سازمان ادبیات و تاریخ اظهار کرد: این سازمان در دهه اخیر، بیش از ۳۵۰ عنوان کتاب را به زبان‌های مختلف ترجمه کرده که این آمار نشان‌دهنده فعالیت مستمر و تجربیات عملی ما در این حوزه است.
او خاطرنشان کرد: در مسیر ترجمه آثار دفاع مقدس، سازمان حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس با بهره‌گیری از مشارکت آژانس‌های ادبی قدرتمند فعال در کشور، همکاری‌های گسترده‌ای را برای عرضه آثار به بازارهای جهانی دنبال می‌کند.
سردار امیریان در ادامه با اشاره به آمار آثار ارسالی به جایزه کتاب سال، تصریح کرد: از میان نزدیک به دو هزار اثری که در سال گذشته به دبیرخانه جایزه کتاب سال دفاع مقدس ارسال شد، ۷۰ اثر در بخش ترجمه وارد مرحله داوری شدند که این موضوع نشان‌دهنده وجود بستر مناسب و شخصیت مستقل بخش ترجمه در رویدادهای سازمان است.
او در پایان با نگاهی به پیشینه تولیدات این حوزه تأکید کرد: فعالیت ما در تولید کتاب‌های دفاع مقدس از دهه ۶۰ و آغاز جنگ تحمیلی آغاز شده و اکنون به بیش از چهار دهه می‌رسد. هرچند در سال‌های نخست، رویکرد ترجمه بیشتر بر پایه سفارش به ناشران بود، اما امروز سازمان ادبیات و تاریخ با تکیه بر سازوکارهای مشخص، هم خود به تولید و ترجمه می‌پردازد و هم بستر را برای رشد آثار ترجمه‌شده توسط سایر ناشران فراهم کرده است.
پایان عصر انبارها؛ رویکرد جدید برای صدور آثار مقاومت از مرزهای داخلی
در ادامه جلسه سردار علی‌اصغر جعفری با اشاره به تجربیات گذشته در زمینه ترجمه آثار، اظهار کرد: در ابتدای مسئولیتم در باغ‌موزه دفاع مقدس، با مشاهده انبوهی از کتاب‌های ترجمه‌شده به زبان‌های انگلیسی و عربی در انبارهای باغ موزه دفاع مقدس، این پرسش پیش آمد که هدف از این ترجمه‌ها چه بوده و مقصد نهایی آن‌ها کجاست؛ چراکه صرفاً ترجمه کردن کافی نیست، بلکه باید بدانیم این آثار را به کجا و چگونه ارسال کنیم تا پذیرفته شوند و اجازه ورود به بازارهای جهانی را داشته باشند.
او ادامه داد: یکی از اشتباهات ما این تصور است که هر آنچه ما می‌فهمیم و دوست داریم، باید ترجمه شود؛ در حالی که این رویکرد غلط است. ما نباید صرفاً آنچه را که خود دوست داریم تعریف کنیم، بلکه باید مفاهیم را متناسب با «دستگاه ذهنی» مخاطب مقصد ترجمه کنیم. این تصور که هر چیزی چون خوب و برتر است باید عیناً ترجمه شود، نادرست است و پیش‌شرط موفقیت، شناخت دقیق دستگاه ذهنی مخاطب است.
مدیرعامل باغ‌موزه دفاع مقدس عنوان کرد: نکته دوم این است که تصور می‌کنیم تمامی امور باید توسط دستگاه‌های دولتی انجام شود، در حالی که نه اقتصاد نه سیاست اجازه چنین رویکردی را نمی‌دهند. رویکرد صحیحی که در سال‌های اخیر توسط عبدالرضا عالی‌زاده پیگیری شده، یافتن ناشران هدف در کشورهای مقصد است تا آن‌ها آثار ما را بپذیرند، ترجمه کرده و متناسب با بازار خود منتشر و به فروش برسانند. همچنین، ما در این حوزه دچار اشتباه بوده‌ایم و باید بخش خصوصی را وارد میدان کنیم؛ چراکه این حوزه کارِ صرفاً دولتی نیست و دولت باید تنها نقش حمایتگر را ایفا کند.
سردار جعفری در ادامه با اشاره به اقدامات اخیر افزود: در چند ماه اخیر پس از پذیرش مجدد مسئولیت در باغ موزه دفاع مقدس در زمینه ترجمه، کارگروه‌هایی تشکیل داده‌ایم و جلساتی با حضور حدود ۵۰ نفر از متخصصان برگزار کردیم. بر اساس مشورت با دوستان، در حال ایجاد «نه میز تخصصی» در حوزه‌های مختلف (از جمله حوزه مقاومت، حوزه عربی و اسلامی، آمریکای لاتین و شبه‌قاره) هستیم تا متخصصان با رصد کشورهای هدف و مشورت با رایزن‌ها، بازار و دستگاه ذهنی مخاطب را شناسایی کنند. برای مثال، اگر قرار است قهرمانی از کشورمان را معرفی کنیم، باید این معرفی در قالب دستگاه ذهنی قهرمانانِ کشور مقصد صورت گیرد.
او در مورد ترجمه آثار خاص اشاره کرد: در مورد کتاب «خلبان صدیق»، ترجمه انگلیسی به پایان رسیده و ترجمه کردی آن آغاز شده است، اما معتقدم نباید در حوزه ترجمه شتاب‌زده عمل کنیم و صرفاً به دنبال اعداد و آمار باشیم. لزومی ندارد هر کتابی از صفر تا صد ترجمه شود؛ بلکه باید جامعه مخاطب را شناخته و هدف‌گذاری کنیم. من به جناب عالی‌زاده پیشنهاد دادم که سالانه ۱۰ کتاب برگزیده برای هر حوزه مقصد مشخص شود تا با ادبیاتی مناسب و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های دفاع مقدس، منتقل شوند.
سردار جعفری در پایان تأکید کرد: پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های این حوزه بسیار زیاد است و ما به مشورت نیاز داریم. رایزن‌های ما در کشورهای مختلف می‌توانند کمک شایانی کنند و بخش خصوصی باید پیش‌قدم شود. ما باید بدانیم چه چیزی را منتقل کنیم؛ همان‌طور که تغذیه کودک متناسب با سن اوست، در انتقال مفاهیم نیز باید متناسب با مخاطب کشور مقصد عمل کنیم. اگر با شناختی دقیق‌تر پیش برویم، پنجره‌ای وسیع باز خواهد شد؛ چراکه امروز دنیا به ایران توجه دارد و خون شهدا و مقاومت مردم باعث ایجاد این توجه شده است.
نظر شما