به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در مشهد، گنجینه نفایس رضوی، بار دیگر از سندی ارزشمند از هنر و ایمان رونمایی کرد، قرآن نفیس دوره صفوی، منسوب به دستخط عبدالقادر حسینی، که توسط حاکم کابل وقف حرم مطهر شده است. این مصحف، نه تنها شاهکاری از هنر کتابآرایی اسلامی است، بلکه گواهی بر پیوند عمیق فرهنگ و معنویت در تاریخ ایران و افغانستان است.
وحید توسلی، کارشناس پژوهش نسخ خطی آستان قدس رضوی همزمان با دویست و هشتاد و یکمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از قرآنی متعلق به دوره صفویه، که صبح امروز در کتابخانه مرکزی این آستان مقدس برگزار شد، گفت: این قرآن که به شماره ۱۰۴ در مرکز نسخخطی کتابخانه مرکزی این آستان مقدس نگهداری میشود، در قرن دهم هجری قمری و دوره صفویه، بهخطهای نسخ و ثلث کتابت شده است. البته نام کاتب آن مشخص نیست، اما بررسیها نشان میدهد که دستخط آن منسوب به عبدالقادر حسینی است.
وی با اشاره به اینکه این قرآن در قطع بزرگ به ابعاد ۵۷/۵ در ۳۸ سانتیمتر کتابت شده است، افزود: این اثر نفیس در سال ۱۲۶۳ قمری توسط حاکم دارالسلطنه کابل، وقف حرم مطهر رضوی شده است.
توسلی با اشاره به اینکه جلد اثر در بیرون ضربی و در داخل سوخت معرق بسیار نفیسی است، درباره آرایههای هنری آن نیز بیان کرد: تزییناتی همچون دو شمسه در ابتدای اثر، دو لوح مذهب در میانه سوره فاتحه، یک سرلوح در ابتدای سوره بقره و لوحهای مذهب برای دعای ختم قرآن و فالنامه، در این مصحف به چشم میخورد.
شیراز؛ کانون فرهنگ و هنر
این کارشناس پژوهش نسخ خطی همچنین در این مراسم، گفت: شهر شیراز، از دیرباز یکی از درخشانترین کانونهای فرهنگ و هنر ایران زمین بود؛ شهری که در پیوندی ژرف میان سنتهای کهن ایرانی، تعالیم اسلامی و ذوق لطیف مردمان خود، به مثابه مهد پرورش مکاتب ممتاز هنری، شکوفا شد.
وی با اشاره به گسترش تمدن اسلامی و رونق علمی و فرهنگی این شهر در دوران صفاریان و آلبویه، افزود: همچنین در این دوران با شکوفایی مراکز علوم دینی و ادبی، شیراز به یکی از مهمترین مراکز کتابت، تذهیب و کتابآرایی تبدیل شد که در آن، کارگاههای نسخهپردازی با حضور هنرمندان برجسته نیز تأسیس شد. بهاینترتیب، بستر شکلگیری ویژگیهای متمایز تذهیب این مکتب هنری فراهم شد.
توسلی در ادامه به تأسیس کتابخانهای بزرگ در شیراز در دوره آلبویه و فعالیت هنرمندان بزرگی همچون ابنمقله و علی بن هلال مشهور به «ابنبواب» در این شهر اشاره و تصریح کرد: این هنرمندان همراه با شاگردان شیرازی خود، در وضع و گسترش قوانین کتابت خطوط ششگانه (خطوط سته) نقشی اساسی و تعیینکننده داشتند.
وی همچنین مطالبی با محوریت نقش اتابکان، نقش دوره آل جلایر و نقش دورههای آل اینجو و مظفر در مکتب شیراز، بیان کرد.
صفوی، دوره رونق کانون وراقان
توسلی با محوریت ویژگی مکاتب هنری شیراز دوره تیموری نیز گفت: انتقال هنرمندان و آثار میان دربار هرات، سمرقند و شیراز، موجب غنیسازی متقابل میان مکاتب هنری مختلف در این دوره شده بود.
وی افزود: انتقال سریع دستاوردهای کاتبان، مذهبان، صحافان و سایر هنرمندان کتابساز میان مراکز گوناگون ایرانی، از ویژگیهای برجسته این عصر به شمار میآید.
وی در ادامه ذکر تاریخچه کتابآرایی مکتب شیراز، بیان کرد: دوره رونق کانونهای دیوانی در حکومت شاه اسماعیل و شاه طهماسب تا سال ۹۶۲ قمری، بود. آثار این مقطع زمانی نیز متأثر از مکتب ترکمان و پشتیبانیهای سلطان یعقوب آق قویونلو (عموی شاه اسماعیل) و مکتب هرات عصر حسین بایقرا، بود.
این کارشناس پژوهش درباره ویژگیهای مکتب شیراز در دوره صفوی نیز بیان کرد: با تغییر بینش مذهبی شاه طهماسب که تا انتهای دوره صفوی ادامه پیدا کرد، تولیدات هنری با مضامین مذهبی و فرهنگ شیعی گسترش یافت. دراینمیان، با گسترش حمایت از علما و بهبود وضعیت مدارس دینی و مزارات، زمینه تقاضای نسخههای خطی گسترش یافت که این تقاضا در کانون وراقان شیراز، پاسخ داده شد.
وی گفت: پایداری اقتصادی (تقویت بنیان مالی مکتب هنری شیراز)، دوری از کانونهای نظامی و تراکم نیروی متخصص (حضور هنرمندان و صنعتگران) در شیراز، از جمله عوامل رونق و گسترش کانون وراقان در دوره صفوی در این شهر بود.
توسلی همچنین در این مراسم ضمن نمایش تصویرهایی از منتخبی از قرآنهای مکتب شیراز در دورههای تیموری و صفوی، به بررسی و مقایسه کتابآرایی این آثار پرداخت.
سادات حسینی از جمله هنرمندان هر شیراز است که آثارش در مجموعههای بزرگ نسخ خطی جهان نگهداری میشود. در این میان، چهار مصحف نفیس به شمارههای ۱۰۶، ۱۱۲، ۱۱۳ و ۲۹۱ بهخط این هنرمند، در کتابخانه و موزه آستان قدس رضوی وجود دارد.
نظر شما