سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- عمران دسترس؛ در دهههای اخیر، مفهوم لیبرالیسم، به ویژه در شکل غربی و مسلط آن، با چالشها و انتقادات جدی مواجه شده است. درحالیکه دموکراسیهای لیبرال مدعی آزادیهای فردی، برابری حقوقی، و پذیرش تنوع فرهنگی هستند، واقعیتهای اجتماعی اغلب نشاندهنده تداوم نابرابریهای ساختاری، حذف گروههای به حاشیه راندهشده، و عدم تحقق وعدههای عدالت هستند. این شکاف عمیق میان شعارها و نمادهای لیبرال (مانند قوانین مترقی یا زبانهای حقوق بشری) و تجربیات زیسته شهروندان، هسته اصلی نقد ساری حنفی را تشکیل میدهد.
ساری حنفی، جامعهشناس برجسته و استاد دانشگاه آمریکایی بیروت، به عنوان یکی از مهمترین متفکران عرب در زمینه جامعهشناسی سیاسی و روششناسی، نقشی حیاتی در بازاندیشی مفاهیم عدالت، دولت و هویت در خاورمیانه ایفا میکند. کار او نهتنها متکی بر تحلیلهای آکادمیک است، بلکه به صورت فعال با دغدغههای اجتماعی و سیاسی منطقه درگیر میشود و نظریه را با عمل پیوند میدهد.
کتاب «در برابر لیبرالیسم نمادین: فراخوانی به جامعهشناسی گفتوگویی» حملهای روشمند به پدیدهای است که حنفی آن را «لیبرالیسم نمادین» مینامد. این مفهوم به نظامی اشاره دارد که در سطح رسمی، قوانین، نهادها و زبان خود را با اصول لیبرالی مانند حقوق بشر، آزادی بیان و برابری جنسیتی همسو میکند، اما در عمل، این اصول صرفاً به عنوان نمادها و ویترینهای سیاسی عمل میکنند تا مشروعیت بینالمللی دولت را به ویژه در برابر نهادهای غربی تأمین کنند، نابرابریهای عمیق اقتصادی، نژادی یا فرقهای ایجاد شده توسط ساختار قدرت را پنهان سازند و مطالبات واقعی و رادیکالتر گروههای به حاشیه راندهشده را با ارجاعدادن به فرایندهای رسمی و نمادین، مانند تشکیل کمیتههای حقوق بشری فاقد قدرت اجرایی، خنثی کنند. حنفی استدلال میکند که «لیبرالیسم نمادین» نهتنها به تحقق آزادی کمکی نمیکند، بلکه عملاً به عنوان ابزار بازتولید قدرت اقتدارگرا و نخبگان حاکم عمل میکند.
در مقابل این رویکرد ظاهری و غیرکارا، حنفی راه حل خود را در یک چارچوب روششناختی و نظری به نام «جامعهشناسی گفتوگویی» ارائه میدهد. این مفهوم، ریشه در اندیشه متفکرانی چون میخائیل باختین و آلوین گولدستاین دارد، اما حنفی آن را به شکلی انتقادی در بافت اجتماعی-سیاسی خاورمیانه به کار میبندد.
جامعهشناسی گفتوگویی بر چند اصل کلیدی استوار است که آن را از رویکردهای سنتی متمایز میکند: نخست، ورود فعال به میدان عمل، بهطوری که جامعهشناس تنها یک ناظر بیطرف نباشد بلکه در تعامل و گفتوگو با سوژههای خود مشارکت کند، زیرا دانش محصول تبادل و تعامل است، نه مشاهده یکطرفه؛ دوم، پذیرش چندصدایی، به معنای تأکید بر صداهای متعدد و متناقض به جای یک روایت واحد و نهایی، با هدف برجسته کردن گروههای خاموششده و به حاشیه راندهشده که در لیبرالیسم نمادین نادیده گرفته میشوند؛ و سوم، تمرکز بر تجربیات زیسته، فراتر از تحلیل قوانین و نهادهای رسمی، بهگونهای که رنجها، مقاومتها و زندگی روزمره مردم مورد توجه قرار گیرد و تفاوت میان «شعار آزادی» و «تحقق آزادی» آشکار شود. حنفی از جامعهشناس میخواهد که مسئولیت اخلاقی خود را بپذیرد و از تبدیل شدن به یک «تکنسین» بیطرف خودداری کند؛ او باید یک «مفسر انتقادی» و «حامی عدالت» باشد.
انتشار کتاب «در برابر لیبرالیسم نمادین» با ترجمه پژمان برخورداری از سوی نشر روزنه که با پیشگفتارهای مایکل بوروی، عبدالمحمد کاظمیپور و سیدحسین سراجزاده نیز همراه است، اهمیت دوچندانی در ایران دارد، زیرا جامعهشناسان ایرانی را به بازاندیشی در روششناسی تشویق میکند و آنها را ترغیب مینماید تا از روشهای صرفاً آکادمیک فاصله گرفته و به سمت رویکردهای مشارکتی و گفتوگویی حرکت کنند که با پیچیدگیهای واقعی جامعه ایرانی همخوانی بیشتری دارد. همچنین نقد قوی این اثر از مفهوم لیبرالیسم، با نگاه یک متفکر جهان سومی/عربی، به خوانندگان ایرانی کمک میکند تا از پذیرش بیچونوچرای چارچوبهای نظری غربی پرهیز کنند و مفاهیم آزادی و عدالت را با نگاهی انتقادی و بازاندیشانه مورد بررسی قرار دهند.
کتاب ساری حنفی تنها یک نقد نظری نیست؛ بلکه یک طرح عملی برای ساختن یک جامعهشناسی اخلاقیتر و مؤثرتر است. این اثر تأکید میکند که جامعهشناسی برای کمک به «جامعه خوب» باید از تحلیل سطحی و نمادین فاصله بگیرد و شجاعت لازم برای درگیرشدن در گفتوگوهای ناخوشایند، چندصدایی و رادیکال را داشته باشد.
نظر شما